LEIKE SLENGJE

Denne leiken er så merkverdig at eg lurer på om det var me ungane heime i Flekke som dikta han opp. Først vart ein av oss utnemnd eller vald til slengje. Det gjekk ut på at ein skulle slengje dei andre i tur og orden slik at dei datt om koll. Den som slengde, skulle gå rundt og evaluere dei som låg på bakken, og peike ut den som låg styggast eller finast, alt etter kva me hadde vorte samde om før slenginga. Det var kjekkast å bruke varianten med å dette stygt, og den som då låg mest forkrøpla, hadde vunne og skulle få slengje neste gong.

   Me kom som regel heim til mammene våre med nokså skitne klede når me hadde leikt slengje.

SETJE PINNEN

Pinnar kan brukast til så mangt. Men denne leiken er mykje enklare enn dei to andre pinneleikane eg har skrive om. Så er han kanskje ikkje så kjekk, men grei nok til ei avveksling. Det er ein føremon at deltakarane er nokolunde jamgamle og samstore, elles kan det oppstå misnøye. Ei løsying er å dele deltakarane inn i ulike klassar viss mange i ulike storleikar er med.
   Alle går og skamfer ein busk, skjer seg pinnar på ein to-tre desimeter og spissar dei i enden. Så finn de ein grøn bakke med nyslege gras viss det er i den årstida. No i oktober kan du leike denne leiken berre du finn ein stad der pinnane lett kan setjast i jorda. Så blir de einige om kvar de skal stå og set eit merke der. Leiken går ut på å tøye seg fram og setje pinnen så langt framme som du greier utan å dette. Den som får pinnen til å stå lengst unna merket der de står, har vunne. Så enkelt er det. Det finst ein annan variant: Du hoppar på ein fot framover så langt du vinn og set pinnen så langt framme som du formår. På den måten kan ein liten sprett oppnå likså gode resultat som eit langt og stølt rekel.
   Enkelt og greitt, ikkje sant? Men litt keisamt i lengda, kanskje.

SPRETTE PINNEN

Viss du no har leikt ’spenne pinnen’ og steinane med pinnen ligg der enno, kan du lett gå over til å leike ’sprette pinnen’. Det er ein komplisert leik med vanskelege reglar, og eg er redd for at eg er litt i tvil om somme av dei. Men lat oss prøve:

   Me spelar med to lag. Laga kan variere i storleik, ja det er i praksis mogeleg med lag med ein einaste deltakar. Eg vil likevel tilråde at du får med deg fleire. Det eine laget er ute mens det andre er inne. De må dra ein strek eit par meter utanfor steinane med pinnen, og utelaget står då utanfor streken. Det er ein fordel om de vel ein stad å leike der det er litt plass. Dette er definitivt ingen inneleik!

   Så må de smi dykk ei  alen, ein kjepp på oppunder ein meter. Ikkje tenk på lengdemålet alen, ei gammal norsk alen var 62,75 cm, eller to fot, eller 24 tommar. Opphavleg var det lengda på armen frå albogen til fingertuppane, noko som for min del faktisk er berre halvmeteren. Snikkarane og tømrarane i gamle dagar må ha vore velvaksne karar. Men altså, alna i ’sprette pinne’ vert litt for kort viss ho berre er 62,75 meter. Ta iallfall åtte desimeter.

   Kvar deltakar på innelaget skal prøve å kome seg gjennom tre øvingar: sprette, slå og dirkle. Først legg han pinnen, som kanskje er tjuefem til tretti cm lang, over steinane og spretter med alna så han fyk langt bortover der utelaget står og ventar. Viss nokon på utelaget tek pinnen i lufta, får dei poeng, og den som sprette denne gongen, får ikkje halde fram. Men viss pinnen landar, skal alna leggjast over steinane, og ein på utelaget skal prøve å hive pinnen og treffe alna. Går det vel, er det og poeng å hente, og den som sprette, er ferdig. Men viss pinnen ikkje treffer alna, kan ho som sprette, måle opp kor langt midten på pinnen ligg frå midtpunktet mellom steinane. Ho måler opp med alna, og innelaget får eit poeng for kvar alnelengd.

   Deretter skal pinnen slåast med alna. Den som kom vellukka frå sprettinga, hiv pinnen litt opp i  lufta og dalgar til han med alna. Akkurat som i stad kan utelaget fange pinnen og får då ein pen poengsum. Viss ikkje, skal pinnen kastast mot steinane. Ho som slo, har no lov til å slå pinnen langt vekk om ho greier det. No og måler ho opp med alna kor langt pinnen ligg frå steinane. Men om den som heiv pinnen, er viss i kastet og ho med alna ikkje treffer, så pinnen hamnar mindre enn ei alnelengd frå steinane (målt frå midtpunktet mellom dei), er ho som slo, ute av leiken.  Viss ikkje, held vedkomande fram og prøver seg på fase tre. Det heiter dirkling. Då hiv ho pinnen litt opp i lufta – eller slepper han lett ned på alna - og slår varsamt slik at ho kan treffe pinnen fleire gonger mens han er i  lufta. Greier ho i tillegg å slå pinnen langt vekk etter fire-fem småslag eller fleire, (det me kallar dirkling), er det ein kjempefordel. For no kan ho måle  alnelengder frå pinnen til steinane og gonge med talet på vellukka dirklingar (= slag på pinnen mens han var i lufta). For å få poeng no, må du  ha vore borti pinnen minst to gonger. Derimot vert det bra poenghaust viss du har dirkla fire gonger og i tillegg greidde å slå pinnen eit stykke vekk.

   Så er det den neste på innelaget sin tur. Og når alle har vore i elden, går innelaget ut og utelaget inn. Trur eg. Men dette er svært usikker på. Var det kanskje slik at innelaget måtte gå ut viss nokon på utelaget tok pinnen i lufta? Og kor mange poeng fekk ein når ein tok pinnen? No treng du ikkje lure så fælt på det. De kan heller verte einige om dette før de begynner. (Det er forresten viktig, ikkje begynn å krangle om slikt midt i spelet!) Eg foreslår at utelaget får ti poeng når dei tek pinnen ved spretting, tjue poeng ved slåing og femti poeng ved dirkling. Og at innelaget ikkje skal ut før alle på laget har prøvd seg. Men me held fast på det at aktørar på innnelaget går ut av spelet viss det går slik som skissert ovanfor.

   Når de vert leie av dette, kan de leike ’setje pinnen’.

SPENNE PINNEN

Dette er ei slags vidareføring av gøymespel. Her og er det snakk om at ein deltakar skal leite opp folk som har gøymt seg. Men leiken er meir innvikla enn som så. Først må me rigge til to steinar med ein pinne over. Har me to mursteinar, er dei nett passelege, iallfall om me legg dei på sida med ein avstand på tretti-førti centimeter. Oppå der ligg pinnen. Så skal den som står, både vakte pinnen og leite opp folk. Det er ein krevjande jobb. I motsetning til gøymespel er det her nødvendig å sjå minst halve personen. Og gjer du det, må du springe det du vinn og ta pinnen før den du har avslørt, når fram og spenner han langt bort i haugane. Rekk du pinnen først, ritar du mellom steinane og forkynner at vedkomande er teken. Slik held me på til alle er fanga. Men så kan det hende at nokon greier å spenne pinnen. Og då er alle dei som til då er tekne, frie til å gøyme seg på nytt. Det må dei gjere før du rekk tilbake til steinane med pinnen og strekar mens du forkynner namna på dei som ikkje har kome seg i skjul. Greier du så å avsløre alle, kan me ta ei pause, eller den som først vart teken, lyt stå og vakte pinnen neste gong.
   Dette er definitivt ikkje nokon leik som passar innandørs, men det er råd å prøve. Då må iallfall krystallvasane berast ut på kjøkkenet.

GØYMESPEL

Dette var og er ein svært populær leik, og kan drivast både innandørs og ute i det fri. Det beste er vel å gå ut, iallfall viss deltakarane er over bleiestadiet. Dersom det er fleire hus, busker, kratt og store steinar i området, er det ein fordel.
   Først må me velje ein som skal stå og finne ein stad der vedkommande står og tel og der det skal bommast. (Dette kjem me tilbake til). Ein husvegg eller ei utedør passar godt. Den som då skal begynne å leite, står der med hendene for auga og tel til hundre, til dømes. Eller kanskje til femti, viss det er avtalt. I mellomtida skal alle dei andre springe og gøyme seg. Nå så teljinga er fullført, ropar den som står: "Hundre! No kjem eg!" Deretter må han eller ho prøve å finne dei andre, og for kvart funn springe tilbake til ståplassen, klaske neven i veggen og rope "Bom for (+ namnet til den som nett var avslørt)!" No kan den som vart funnen, òg springe og bomme seg sjølv først, noko som er særs ærefullt. Det same kan ein gjere viss ein ser at det er mogleg å springe og bomme seg før ein sjølv vert bomma. Når alle er funne, er det den første som vart bomma, som må stå neste gong.
   Det lèt seg gjere for to personar å leike gøymespel, men helst bør det vere fleire. Men då syster Liv, elleve år yngre enn eg, var lita jente og absolutt skulle leike med broren sin, og då leikte me gjerne gøymespel. Så hende det at den store broren vart lei og tydde til det usle knepet at han istadenfor å leite, gjekk til sitt når ho hadde gøymt seg. Så varte det og rakk det, og jentungen kom surmulande og spurde kvifor eg ikkje kom og fann henne. "Men du hadde jo gøymt deg så godt at eg ikkje fann deg," sa eg.

TIKKEN

No har eg tenkt å skrive om barneleikane eg hugsar frå eg var litt yngre. Nokre bloggar framover skal handle om det. Du vil nok sjå det som eit gammalmannsteikn at eg går i barndommen på denne måten. Sjølvsagt har du rett.
   Det er med desse leikane som med folkevisene, dei vandrar frå brukar til brukar, frå grend til grend, så dei finst i ymse avartar og variantar. Dessutan sviktar minnet mitt stundom, ja, det hender eg rotar vilt. Så det eg skriv, treng ikkje stå uimotsagt. Du har sikkert kommentarar, rettingar eller tilføyingar, men då finst her eit kommentarfelt under bloggsida.
   Eg begynner med tikken, eller tikkjinn, sa me, ein enkel, udødeleg leik som eg framleis leikar med dei minste barneborna. I bokmålslitteraturen er leiken helst omtalt som sisten. Hovudmønsteret er slik: Den som har tikken, skal vere borti ein av dei andre deltakarane og seie ”tikken!” Då er det vedkomande som har tikken og skal få fat i ein annan – eventuelt den som han eller ho fekk tikken hos. Slik held me på, me spring og hoppar til me vert leie. Leiken kan førast inne som ute. Viss de leikar han inne, bør knuselege koppar og vasar ryddast til sides før de set i gang.
   Det finst eit par variantar som bør nemnast. Nokre har den uvanen, vil eg seie, at det er lovleg å rope ”Fri!”, og då er vedkommande ute av leiken til ho eller han varslar ny deltaking. Dette er ein litt feig måte å sleppe unna tikken på.
   Heime brukte me stundom ein variant som kanskje var heimelaga: ”Tikkjiin dar du fekk ’an”. Då skulle den som fekk tikken, gå med eine handa og halde seg på den staden på kroppen der handslaget med tikken var avlevert. Då kan du tenkje deg at me prøvde å treffe kvarandre på hælen eller andre stader der det vart svært vanskeleg å halde hi handa på mens ein jaga etter eit nytt offer. Endå festlegare var det å treffe unemnelege kroppsdelar, slik at den uheldige laut springe rundt med neven planta nett der.
  Neste gong skriv eg om gøymespel.

KARTOFFELVEKA ER SLUTT

Om me ser vekk frå helga me er inne i, tok potetferien slutt i går. Og då åt me jamvel opp resten av potetene frå eigen åker. Gårsdagen var forresten ein orgie i kortreist mat. Eg drog garn om morgonen og fekk eit par lyrar, eit par torskar og fire krabbar. Så alle sjødyra var nok ikkje på haustferie. Då vart det middag med nytrekt og nykokt torsk med heimepoteter og kryddersmør med oregano, timian, grasløk, basilikum og dill, alt frå vår eigen krydderproduksjon. Og om kvelden var det først litt blåskjel som eg plukka med meg etter garndraginga, og kokt krabbe. Tore kom heim om kvelden og gjorde ære på kveldsmaten i lag med oss. Vinen var fransk.
   Poteta kom frå Amerika i lag med tobakken, og ho har kanskje redda like mange liv som tobakken har teke. Det vart slutt på hungersnaud i landet etter at poteta fekk skikkeleg plass i dei norske åkrane. Irane har eit litt anna syn på henne. Potetpesten for litt over hundre og seksti år sidan førte til naud og elende på øya, med sveltedaude og masseutvandring som følgje. Men då hadde dei vant seg til å livnære seg og i altfor høg grad stole på denne rotknollen.
   Ordet potet kjem av eit vestindisk ord for søtpotet, som ikkje er nett det same som vanlege poteter. Det er litt pussig at me ikkje har same ordet som danskane, endå me delte konge, skriftspråk og presteutdanning med dei på den tida potetprestane lokka bøndene til å prøve denne merkelege voksteren. Me har visstnok arva ordet frå engelskennene, som deler det med spanjolar og portugisarar. Danskane seier stundom potet på spøk, men et helst kartoflar. Ordet har ingen ting med mannfolktøflar å gjere. Dei har lånt ordet frå sine sørlege grannar. Kartoffel skal ha samanheng med eit italiensk ord som betyr trøflar. Skal tru om nokre fule italienarar har narra dumme tyskarar til å tru at dei fekk trøflar når dei fekk poteter? Nei, kanskje ikkje. Vokstrane har i alle fall det felles at dei er knollar som veks under jorda. Og italienarane held seg til patatas, som er nesten norsk, høyrer me.
   I somme norske bygder kallar dei denne nytteveksten for jordeple, og viss forveksling er utenkjeleg, seier dei berre eple. Det er eit godt ord, og franskmennene gjer det på same vis. Pomme de terre tyder rett omsett jordeple. Franske poteter vert til pommes frites, der endinga -es er stum i begge ledda. Ingen talefeil er verre å høyre enn når nordmenn trur dei apar etter franskmenn og like godt kuttar ut t-lyden i frites i lag med endinga. Det er nesten verre enn når dei uttalar entrecôte utan t eller seier Grenoble med endinga -el (vranglære frå Ellefsæter og Lillelien) i staden for å uttale namnet rett fram.
   Som sagt er potetferien over, og no trur du nok at læraren er lei av å ha fri og er i full gang med undervisninga si att. Men dette er berre folkeopplysning.

POTETFERIE

Me har hatt haustferie denne veka. Det som i gamle dagar vart kalla potetferie. I Danmark hadde dei kartoffelferie. Det rurale Danmark vart ille plaga av at landmandsbørnene rett og slett skulka skulen ei veke i oktober. Dei var nøydde til å vere med og ta opp kartoflane. Så innførte dei like greitt ein kartoffelferie utpå hausten.
   I vårt land var det og poteter å ta opp. Det var til dømes mange osloungar som drog på landet og tente seg nokre kroner på potetopptaking. Eg kan ikkje hugse at denne onna var grunn god nok til ekstra skulefri då eg var gutunge og me verkeleg laut leggje for dagen ein innsats for å få potetene or jorda. Men så gjekk me på skulen berre annankvar dag, så det var godt høve til å tyne litt arbeidsinnsats ut or oss likevel. Og ordet potetferie trur eg ikkje eg hadde høyrt før eg kom på gymnaset og me hadde månadslov i slutten av september. Kanskje me hadde to dagar fri, til og med?
   Ei heil veke skulefri om hausten er eit nokså ungt fenomen for min del. Eg torer ikkje tippe kva tid me innførte det på skulen vår, men eg hadde vore mange år i arbeid før ordninnga kom. Talet på arbeidsdagar har ikkje minka av den grunn; me har like mange undervisningsdagar no som for trettifem år sidan, til dømes.
   Me har ikkje teke poteter i haustferien. Dei tok me opp for nokre veker sidan. Då var me i Bekkjarvik i helga og henta årets grøde. Eit lite nybrot på tre-fire kvadratmeter gav oss eit par bytter gode poteter. I dag har me hatt nest siste resten til middag. Elles har det vore rolege dagar utan mykje å skrive om. Eg har sett og drege garn og teiner nokre gonger, men med magert resultat. Både fisken og skaldyra er tydelegvis bortreiste på haustferie.
  

KVIT SKJORTE OG SLIPS

Eg putla med nokre gamel bilete og møtte meg sjølv som skulemeister og nittenåring på Nordanger skule på Radøy. Eg legg merke til at eg faktisk har kvit skjorte og slips på meg under den fine jakka som mamma har spøta.
   Nei, kvit skjorte og slips har aldri vore arbeidshabitten min. Langt ut på syttitalet og sikkert endå lenger var det ein heil del lærarar på vidaregåande skular som dressa seg svært opp når dei gjekk på jobb. Iallfall på det som før i tida heitte gymnas. Dei var jo lektorar eller til nød (slik som eg) adjunktar. Dei var med i Embedsmennenes landsforbund. Dei var embetsmenn. På sett og vis er eg ein av dei siste embetsmennene, om vi set godviljen til. Etter tre år som lærar eitt år i slengen var det departementet som i 1976 tilsette meg som adjunkt på Kvinnherad gymnas. Men det trur eg var siste året at departementet hadde det endelege ordet. Sidan den tid har fylka fiksa denslags sjølve. Og no er det fleire år sidan me vart utelukka frå statleg tariffoppgjer og flytte over til KS.
   Men kvit skjorte og slips vart ikkje uniforma vår på Kvinnherad gymnas. Rektor Leiv Døssland gjekk støtt i blå busserull, og dei fleste av oss andre gjekk nokså halvkvardagsleg kledde. Slik har me halde fram. Skulen miste forresten den akademiske dominansen etter få år. Det vart ein kombinert vidaregåande skule med eit breitt spekter av både lærarar og elevar. Også i klesvegen. Dressar ser me lite til.
   Men kvifor går den unge jyplingelæraren på Nordanger med kvit skjorte og slips? Sanninga er at biletet er arrangert. Bror Steinar besøkte meg denne helga, og no er det sundag. Det er berre oss to i klasserommet. Det med kleskodane på femti- og tidleg sekstital fortener nokre ord. Me stasa oss opp med kvit skjorte og slips både laurdags kvelden viss me skulle på dans, og om sundagane. Det var helg. Helg var noko anna enn kvardag. Til og med me unggutane dressa oss litt opp då.
   Men eg gjekk trass i alt med strikkejakke denne sundagen.

DRISTIG I KLESVEGEN

Nei, det er eg ikkje kjend for. Ikkje dei siste førtifem åra. Ein fordel med å rykkje opp frå å vere elev til å vere lærar hausten 1964, var at eg fekk pengar om hendene. Eit stykke ut i september fekk eg tre månadsløner på ein gong. På den tida var lærarar tilsette frå og med juli månad. Så då eg drog heimom første helga i oktober, var eg ein rik mann, tykte eg.
   Sundags kvelden var det tid for å dra tilbake, sjølv om eg hadde fri måndagen òg. Sognebåten klappa til kaia i Bergen tidleg måndags morgon, og eg drog opp i Edvard Griegs vei til bror Steinar, som putla og studerte realfag i Bergen. Bror Arne hadde òg skulefri, han dreiv som lærar i Dale. Men han nytta helga til ein bytur i lag med Ola Espedal. Det store, store på turen deira var at Ola kjøpte seg bil.
   Men eg òg var og handla. Eg fornya den sparsame garderoben min, no då eg var vorten rik. Om det var same gongen eg kjøpte ny blådress og laminert frakk (à la Fleksnes), er eg ikkje sikker på. Dei innkjøpa tok eg meg iallfall råd til dette året. Sikkert er det at denne måndagen i oktober kjøpte eg meg bukse i svart-kvitt pepitamønster og ei svart fløyelsjakke. Før eg drog ut att til skulehuset på Radøy, var eg oppom Edvard Griegsvei og trefte begge brørne mine. Sjølvsagt tok eg på meg dei nyinnkjøpte kleda og synte meg fram. Habitten skilde seg nok ut frå det me var vane med å ta på oss. "Er det ikkje fint, då?" spurde eg, då eg sakna dei spontane reaksjonane. "Javisst er det fint," sa Arne. "Men torer du verkeleg å gå med det, då?"

STRÅLANDE HAUSTTUR

Eg hamna på Nordanger skule nordaust på Radøy hausten etter at eg var ferdig på Firda gymnas. Eg var erstatningslærar, som det heitte. Mange i min generasjon hadde ein liknande karriere. Slett ikkje alle hadde såpass som artium, så eg vart ikkje møtt med så stor skepsis som eg burde ha fortent.
   Første veka i oktober hadde me månadslov både laurdagen og måndagen, og eg hadde lyst heim til Sunnfjord ein tur. Det var ikkje så enkelt. Viss eg tok buss og båt til Bergen for å hive meg på sognebåten, måtte eg skofte mesteparten av dagen. Men det dukka opp ein ide, eg hugsar ikkje om det var min eigen. Eg kunne borde Sognefjord oppe i Nordhordland. Eg skreiv brev til selskapet, og jau! Eg kunne ta ein lokalbåt frå Radøy til Rongevær, og då hadde eg god tid til å borde. Eg måtte innfinne meg ute i leia på eit oppgjeve klokkeslett. For dei som ikkje har vore med på slikt og knapt har reist med ein fjordabåt: Når du bordar, går du om bord i ein båt frå ein annan i open sjø.
   Når eg sit og skriv om dette no, kjem det seg sikkert av at me har haustferie og eit strålande vêr, nett slik som for førtiseks år sidan då eg fekk gamlelæraren på Nordanger til å køyre meg bort i Valdersneset til nordgåande damp då skuledagen var slutt fredagen. Så tøffa me langs strendene, så tøffa me langs land og rakt til havs, der eit solbada og haustfarga Rongevær dukka opp i synsranda. Det er ei klyngje med små og større øyar nord i Austrheim. Der rutebåten la til, var det ein butikk og ein huskrull. Eg rusla inn på butikken og spurde om råd: Om dei visste om nokon som kunne skysse meg ut i leia når sognebåten var ventande? ”Du lyt spørja han der borte!” sa dei og peikte på ein eldre kar i ein liten motorbåt ved kaia. Eg så gjorde, og det var ikkje nei i hans munn. ”Men fyst so gar me heim te kåno å fær oss kaffi, Sognefjord e’kje ventandes på ei goe stond,” la han til. Så vart eg med han over til naboøya, der kona med undrande blikk såg at kallen hennar kom til tuns med ein framandkar. Kaffi og kaker fekk eg, hyggjeleg og venleg var drøsen, dei hadde vel ikkje framanfolk innom dørstokken kvar dag, vil eg tru.
   Og då tida og timen var der, reiste kallen seg, henta huva og tok meg med ned i støa. Me hadde god tid der me låg og venta på Sognefjord, og imens heiv gubben ut snøret og halte opp ein fisk eller to. Der kom Sognefjord majestetisk sigande i den glitrande kveldssola, sakka farten og fekk signal frå oss, og opp ein leider kleiv eg då eg hadde betalt for meg og sagt farvel til skysskaren. Fem kroner foreslo han, men eg gav han ti. Eg trefte kjentfolk om bord, og sjølvsagt undra dei seg over at eg kom stigande rett opp frå havet, så å seie.
   Av alle turar eg har hatt, er dette ein av dei mest eventyrlege. I alle fall blenkjer han i minnet.

LÆRARDAGEN

Dette visse eg ikkje då eg gjekk på arbeid i dag og skulle ha sju undervisningstimar; fem i mine eigne fag og to vikartimar for ein kollega. Men då eg var innom direktoratet no i kveld, fann eg dette:
  
   Gratulerer med dagen, lærere! 5. oktober er Verdens lærerdag, og vi feirer alle nåværende,     
   forhenværende og kommende lærere!
   Send et e-kort til læreren i ditt liv!
 
Men her sit eg og har ikkje fått eit einaste e-kort, kva no det er for slags kort. Eg får kanskje gå tilbake og trykkje på koplinga og sende eitt til meg sjølv, slik gubben Sindre Piltingsrud på gamleheimen i Aukrusts Flåklypa gjorde kvar jul. Nei, då var det ikkje e-kort, men julekort, sikkert med ein nisse, ein kjelke med juletre og full snøvinter. Eller englar og sauer. Ja, skal tru korleis desse e-korta ser ut? Vent litt ...
   Mens me ventar på at kortet skal kome fram til rette vedkomande, kan eg skrive litt til. Læraren i mitt liv?  Favorittlæraren min? Det var eit vanskeleg spørsmål. Grannekona Sigrunn i Flekke kunne gjerne nemnast. Ho tente som blottande ung frøken på Flekke skule eit år lenge før ho og Oddgeir'n flytte til Flekke og overtok nabobruket. Ho hadde ansvaret for småskulen då eg gjekk i tredje. Ho var kjekk og grei, ho, og me lærte det me skulle og vel så det. Men eg hugsar fint lite frå det året, kanskje fordi det var eit heilt greitt skuleår. Dei andre seks åra på Flekke skule hadde me sjølvsagt Sigurd Årøy. Me lærte mykje rekning og norsk rettskriving med han. Han skal ha ros for at han sleppte Peter Kåre og meg laus i ymse rekneverk på eiga hand når me kjeda oss i reknetimane. Realskulen? Gymnaset? Universitetet? Bevares, eg har hatt mange bra lærarar, og sjølv har eg nok lånt ein og annan idé frå mange av dei. Og lånt idear frå somme om kva eg ikkje skal gjere som lærar. I staden ar eg utvikla mine eigne uvanar, som eg ikkje kjenner eller forstår, men som elevane mine kan sladre om når eg ikkje er til stades. Kanskje. Men eg trur ikkje eg skal peike ut nokon som "læraren i mitt liv". Det måtte i så fall vere mamma og papen. Og Anne. Kanskje sønene mine. Storebrørne var gode lærarar. Likkjesysta òg.

   Og så dette kortet, då. Slik ser det ut, og i tillegg er det plass til påskrift.



Men det endelege kortet med helsing frå meg til meg er ikkje kome fram enno, to timar etter at eg prøvde å sende det. Fattar ikkje kva epostbodet tullar med. Då får eg nøye meg med å vise sjølve illustrasjonen og kanskje kome tilbake til saka ein annan dag.

SYNDEFALL

No må eg tilstå at eg har brote lova. Freistinga vart for stor.
   Her i Hordaland ligg mange av ferjeleia slik til at dei er omkransa av blanda krattskog, deriblant hatl. I helga var me innom åtte ferjeleie, og det kunne lett ha vorte to til viss me ikkje av praktiske årsaker hadde køyrt om Tysse på veg til by'n. Det er hatlar og nataskog like ved dei fleste av desse åtte ferjeleia, iallfall ved sju av dei. I Bergen var me og Tore av garde og opplevde komikarane Rune Andersen og Espen Beranek Holm, overnatta hos Tore og for til Austevoll laurdag. Der tok me opp potetene, eit par bytter med Kerrs Pink og mandelpoteter.  Men så var det desse netene då. Når det er strålande haustvêr, du har litt for god tid til ferja og du ser at det er nataskog like ved, vert freistinga for stor. Eg kom i skade for å ta med nokre neter i lommane mine og heim til nataknekkjaren. Tenner er så dyre i vår tid at eg helst ikkje vil øydeleggje fleire enn eg har gjort i år. Eg laut ut med ein liten formue i sommar for å få erstatta ein toårsjeksel som var betent i rota og knakk sund i kruna. Hadde tennene våre vore unge og sterke, kunne me ha ete netene på staden utan å bryte lova.
   Eg vurderer å skulde på freistarinna som minte meg på denne haustlege delikatessen i ein kommentar til ein tidlegare blogg. Og den freistarinna heiter ikkje Eva, det er systera, ho heiter Randi.

NYELUKKIEN

For tretten år sidan skreiv eg ei lita avhandling om hundane i heimbygda mi. Dette skrivet har vore distribuert i papirformat til eit fåtal utvalde. Eg har vore sterkt innstilt på at eg ikkje skal gjenta noko frå den boka i bloggen min. Men no har eg rekna ut at det i desse dagar er akkurat femti år sidan me fekk i hus den hunden som er omtalt nedanfor. Då gjer eg eit prinsippavvik og kopierer direkte frå "Hundeliv i Flekke". Dei som har denne trykksaken, kan sleppe å lese.

NYELUKKIEN

Ein fin haustsundag i 1960 kom mamma or Hoja med stjerner i auga. Frøya hadde to halvvaksne hundsungar, og den eine av dei hadde ho tinga, for han var så lik den Lukki som me hadde hatt, kvit og fin. Eg kunne reise opp dagen etter og hente han. Eg var ikkje nokon smågut lenger, gjekk andre året på realskulen og greier, men å få ny hund var ei kjøle god nyheit. Så etter middag steig eg på sykkelen og trødde opp i Grønneset, ropte “Båååt!” tre gonger, til Teodor’n kom fykande ned bakkane og skauv båten ut. Litt seinare på ettermiddagen var hunden plassert oppi ein dynamittkasse med nokre fjølbitar spikra over, så eg kunne få han med meg på sykkelen. Eg kan godt røpe med ein gong at dette var ein makelaust snill hund som fann seg i det aller meste.

   Turen gjekk utan komplikasjonar av noko slag. Verst var det for litjesysta, som no var fire år og hadde fått lov å gå ned til Anne-Sofie og vente på meg der nede. Det vart ulideleg lenge å vente for ein fireåring, som dessmeir vart øye pissetrengd og laut late det gå i buksa til slutt. Men der kom broren syklande med ein kasse på bagasjeberaren, og lukka var uendeleg då ho fekk sjå eit kvitt hundefjes med ein brun snut under loket.

   Det var ikkje diskusjonar eingong. Hunden skulle heite Lukki etter mormora. Han (no og kjem eg til å bruke hankjønnsformene, trass i at dette og var ein hohund) – han var nesten like kvit som bestemora, men ikkje heilt. Då han kom, var han strengt teke for stor til å verte opplært på ein ny plass. Hundsungar vart helst leverte lenge før dei var så store; Lukki var nesten utvaksen.

   Første natta fekk han overnatte på lemmen der eg sov. Såpass omtanke måtte nykomlingen få. Det gjekk bra. Eit par gonger var han bort til senga mi og peip, men stort sett roa han seg. Og det var likt til at han fort fann seg til rette i den nye heimen. Men treninga for å verte sauehund gjekk berre så måteleg. Han var for snill til å gøy noko særleg, sprang helst etter sauene og heldt kjeft. Dessutan berekna han ikkje så godt kva tid sauene var komne langt nok så det kunne passe å snu. Men ein viktig grunn til at Lukki ikkje vart den sauehunden me vona, var etter mitt syn Finnsauen.

   Finnsauen tok ikkje tukt. Han gjekk ovanom garden på vår side av merket, og tok det ikkje nøye om me prøvde å jage han. Han tasla motvillig inn att om gjerdet, men kom att med ein gong. Men no hadde me altså fått hund, og den prøvde me mot det forbaska beistet. Ikkje tale om. No prøvde Lukki så godt han kunne å gøy, stod ein meter frå Finnsauen med kjeften vend mot han og nigøydde. Sauen stod like forherda og beitte. Og etter eit bel vende han seg mot den stakkars hunden og stampa bestemt i bakken så hunden kvapp attlengs tre-fire meter. Enno gav ikkje Lukki opp, men prøvde å bruke målet sitt på nytt. Ingenting nytta. Og det skulle ikkje undre meg om hundesjølvkjensla fekk ein alvorleg knekk av dette.

   Det er og det å seie om nye-Lukkien at han var makelaust snill og godlidande, faktisk endå snillare enn mormora. I alle fall med meg, som vart utropt (av meg sjølv) som eigarmann til dyret. Såpass måtte eg ha sidan eg sykla han heim den gongen og tok meg mykje av han det første året han var Ovaihoja. Det einaste høvet eg hugsa at gamle-Lukkien glekste og ville bite, var når han hadde nyfødde hundsungar og eg kom og ville sjå dei. Men nye-Lukkien fann seg i det og.

   Lukki fekk seg mykje mosjon av å springe etter fugl. Om sommaren når det kom måsar på bøen, sleit han og sprang langs etter bakkane og gøydde på fuglen, sjølv om dei fauk høgt over han. Eg veit ikkje om det var med ei lita von om å fange ein måse ein vakker dag, eller om det berre var for å kompensere for det dårlege inntrykket han gav som sauehund. Det hende seg når han skulle skunde seg under ei hes at han skalla i ein hesjestaur så det song. Men han gav ikkje opp, han tana og sleit seg vidare.

   Sprintertaktene synte han og når eg hadde vore vekke og kom heim. Først gøydde han slik han skulle når det kom framandfolk til gards, men når han hadde identifisert meg, vart han så gild at han sprang i full fart lange stykke i sikksakk etter bøen før han roa seg.

   Noko av det kjekkaste han visste, var å vere med papen til Flekke. Det fekk han ikkje lov til, og når papen var kommen bort med Storehogen med hunden diltande etter, jaga papen han heim. Men i staden for å lyde og halde seg med husa smaug Lukki seg bakom Gamlestaua, ålte seg langs Ospåkeren og lurte seg på ei eller anna vis over i Tunbakkurda og ned til Flekke. Så kom han glad og fegen med halen i hundre til møtes med papen når han kom ned i vegeskiftet.

   Nyelukkien fekk og hundsungar, men eg kan ikkje hugse at me avhenda nokon av dei. Marknaden for slike dyr var slakkare i sekstiåra enn i femtiåra. For det første vart det mindre vanleg med hund på gardane, for det andre fekk folk finare vanar og kjøpte seg rasehundar. Som om det har funnest likare og reinare rasehundar enn Lukkiane våre med avkom! Men det var stadig snakk om å setje på ein ny hund som kunne alast opp til ein skikkeleg sauehund. Stakkars Lukki, eg håpar ho var lukkeleg uvitande om den brutale sanninga: At borna hennar etter kvart vart eit dødeleg trugsmål mot henne.

  

Mor Lukki ("Nyelukkien"), dotter Bassa og katten Mons

HEIM FRÅ FEST

Ein liten analyse har konkludert med at dette som kjem no, kan ha hendt i desse dagar for femti år sidan. Men eg kan ta feil. Det kan ha vore på vårparten i 1961. I alle fall må det ha vore skuleåret før eg begynte på gymnaset i august 1961.
   Det var laurdagskveld, og lite aktivitet i bygda. Ikkje var det dans i Dale eingong. Bror Steinar gjekk siste året på gymnas i Bergen og var heime på månadslov. Knut David, Peter Kåre, Kåre Hellevik, Steinar og eg gjekk og trødde nede i vegen og lurte på kva me skulle finne på. Det var dans i Bjordalen, men opp dit var det halvanna mil, og me var ikkje særleg mobile nokon av oss. Hadde me vore rike, kunne me ha teke drosje, men ...På ein eller annan måte dukka det opp ei løysing.  Ein lastebil dukka opp og skulle den vegen. Kåre, Knut, Steinar og eg slo følgje. Me vagla oss bak på lasteplanet. Siste biten til det nedlagde skulehuset i Bjordal laut me gå. Det var mørkt og vått, me bomma på vegen, og Kåre steig ut i ei grøft. Han vart dyvåt, men kva gjorde vel det? No såg me danselokalet rett der framme, og Kåre, framleis ein framifrå dansar, dansa sikkert av seg væta.
   Så hugsar eg eigentleg ikkje noko særleg, me såg vel på livet, dansa og skravla slik  me brukte å gjere i slike høve. Nei, det som gjer at eg minnest nett denne turen, er at me slett ikkje hadde fiksa oss skyss heim Og ingen med bil skulle vår veg, iallfall ikkje nokon som hadde plass til fleire. Så me tok beina fat då festen var slutt og klokka var nærmare fire.
   Men unge og spreke som me var, gjekk den halvanna mila unna før dagslyset braut skikkeleg igjennom.  Og då Steinar og eg gjekk gjennom grannetunet og var nesten heime,var Olai'en i  Gara på veg og skulle mjølke kyrne.

ALDER, AKT OG ÆRE

No skal eg krype til korset. Eg har gått rundt og kunngjort i aust og vest (og litt i nord òg) at eg er den eldste på arbeidsplassen. Folk kan undrast på om det er skryt eller syting. Så fekk eg greie på i dag at så ikkje er tilfelle. Eg har loge for dykk. I god tru. Her er ei dame, jamvel kollega, som er eit par månader eldre. Det visste eg ikkje. Ho ser no ut som ho er mykje yngre enn eg. Ikkje kan eg fortelje kven det er heller, eg likar ikkje å utlevere folk på det viset. Og så skal me ikkje syngje ut om alderen på damer, har eg lært. Dama har ikkje vore så mange år på skulen vår, så eg er framleis den som har lengst tenestetid her, gu'beire.
   Det gjer godt å vite at eg har folk kring meg som ikkje er så unge som eg. Får berre vone at det ikkje går ut over ære og aktelse. Me ungdommar vert så lett oversedde, eller hundsa og jagde på. Men eg må jo ta det og, no når eg slepp det tunge ansvaret med å vere nestoren på huset. Heretter skal eg helse med eit djupt bukk når eg treffer Marit Helvik og halde henne høgt i akt og ære.
  

TEPPEFALL

Først vil eg fortelje om ein episode då me var på turne med russerevyen vår i hine hårde dage. Eg hadde mellom anna som fast jobb å passe sceneteppet. Spesielt viktig var det å få teppet på plass etter kvart nummer, så dei på scena ikkje vart ståande der og gape. Eg trur det var på Folkets Hus i Høyanger at dei hadde teppet på ein rull, nett som eit rullegardin, berre mykje større og tyngre. Til vanleg var det noko tungt å få det opp, mens det kunne gå litt for raskt den andre vegen. Under eit nummer i den utmerka revyen vår merka eg at teppet hang fast høgt der oppe på rullen. Eg hadde vel teke litt for hardt i då eg heiste det opp. Her var gode dyr rå, som papen stundom sa. Eller at rådyr var gode. Han spelte seg litt med denne vendinga, papen. Eg greidde på ein eller annan måte å klatre opp langs scenekanten og fekk lirka laus teppet akkurat då det måtte ned. Ingen merka noko, verken i salen eller på scena, bortsett frå mine gode kolllegaer og russevener som heldt til bak scena med ymse praktiske oppgåver i kulissane. Dei såg på klatringa mi som ein heltedåd.
   Ei av fleire manndomsprøver me vart konfronterte med i ungdomslaget då me kom der som fjorten-femtenåringar, var å lage program på lagsmøte og medlemsfestar. Dermed måtte me opptre med både lånte og heimespøta innlegg. Ein gong hadde Knut David Hustveit og eg laga ein sketsj med nokre småmuntre innslag og replikkar det var råd å humre av. Men me hadde ikkje eit sluttpoeng, slik ein vellukka sketsj bør ha. Og Peter Kåre Igelkjøn, som skulle dra teppet, hadde sikkkert ikkje fått gode nok instruksar. Så då Knut david og eg strengt teke var ferdige, vart ikkje teppet drege føre. Me prøvde fortvila å spele vidare, seie noko glupt, før endeleg Peter'n - full i flir - fekk farten opp. Det var flautt, og folk i salen lo visst meir av fiaskobiten av framføringa enn av sjølve innhaldet i sketsjen. Men dei var gilde og sa etterpå at sketsjen var god den, det gjorde ingen ting om finalen vart som han vart.

LIVETS DANS

Å vere med i ungdomslaget førte til tøffe utfordringar for fjortenåringen den gongen ved inngangen til sekstiåra. Å ha ansvar for lagsavisa Bondeguten var ein tøff start, og meir kom etter kvart. Men det var ei sak som ungdomslaget åleine ikkje kunne ta ansvar for. Tvert imot var laget ein medhjelpar, ein som tok del i problemløysing. Det hadde seg slik at kunsten å danse og kunsten å halde om ei jente var tvingande nødvendige skulle ein vere ein fullgod mann. Og den første av desse kunstane var eit nødvendig vilkår for å få oppleve den andre, slik eg såg det. Men korleis i all verda skulle eg greie å tileigne meg slik lærdom? Eg hugsar at bror Arne hadde ei lærebok i dans med heim ein gong, anten han no hadde lånt eller kjøpt henne. Han nynna med seg sjølv og prøvde å trø etter anvisningane i boka. Slike bøker hadde ikkje eg fått fat i. Så då ungdomslaget klemde til med kurs i folkedans første vinteren eg var med, møtte eg opp med glede og store forventningar. Det gjekk vel nokolunde, eg hugsar verken store triumfar eller sviande nederlag frå desse kurskveldane.
   Overføringsverdien til den praksisen me møtte på laurdagsdansane, var avgrensa. Ikkje heilt irrelevant, men heller ikkje fullgod. Ein og annan rheinlenderen spelte dei, og vals, sjølvsagt. Valsen var forresten ikkje heilt enkel i førstninga. Og songdansar som ”Eg ser på deg” og ”Eg veit ei lita jente” var ikkje aktuelle på dansefestane. Swing og tango var me ikkje borti på kurskveldane, men dei var populære på laurdagsdansane.
   Ei anna tøff utfordring for oss gutane var at det var me som laut by opp. Det kosta ein del. Iallfall når du visste at det kunne verte meir stauring enn dansing. Jentene slapp billeg, tykte eg og fleire med meg. Dei dansa med kvarandreog lærte på det viset, men det kvidde me gutane oss på. Og jentene vart oppbydde. Dei fleste. Dei kunne seie ja eller nei. Dei kunne seie at ”du får føre, eg e’kje så flinke” viss guten var ein smule erfaren på golvet.
   Ja vel, det gjekk seg til etter kvart med dans og jenter, trass alt. Og no kan me innrømme at dei jentene som sat og ikkje vart oppbydde, truleg hadde det verst. Eller kanskje dei gutane som aldri våga tenkje seg tanken å danse med ei jente.
   Men korleis finn ungdommen kvarandre notildags, når dei ikkje dansar lenger?

GUTAR OG KJØLNE KATAR

I går då eg skreiv om lagsavisa i Flekke ungdomslag, tenkte eg fælt på det namnet avisa fekk då ho vart skapt for godt hundre år sidan. (Viss eg ikkje hugsar feil, var det i 1909. Nei, eg hugsar sjølvsagt ikkje at ho vart til, men eg har bladd i den eldste handskrivne avisprotokollen!) Det er den haken med namnet Bondeguten at me ungar av hankjønn i Flekke, var ikkje gutar. Me var katar, anten me no var bønder eller ikkje. Ein kate-katen-kata-katanje. Eg har ikkje granska utbreiinga av dette målføreordet, men eg tvilar på at det var særleg kjent utanfor heimekommunen vår. Og om det var utbeidd i heile Fjaler, er eg òg usikker på. Kanskje lesarar av dette kan supplere med opplysningar? (Sjå kommentarfeltet nedanfor.) Derimot har eg snappa opp at ordet har funnest i fleire bygder på Nordvestlandet, utan at eg har høyrt det i bruk andre stader. I Flekke var ordet gutar stundom brukt om ungkarar, men sjeldan om ungar. Dei tre gamle ugifte brørne på grannebruket ”i Gara” kalla me ofte for garagutane. Forresten er det sagt at gamle far deira, Søren, kalla eldste sonen Ola for sveinen og dei to andre for gutane.
   Viss eg her i Kvinnherad – til dømes i historietimen i morgon – tiltalar ein elev og seier at ”du er ein kjølen kate”, vert nok dei som høyrer etter kva eg seier, nokså undrande i blikket. Adjektivet og gradsadverbet kjøle er sterkt utbreidd blant dei som seier kate. Som adjektiv tyder det fæl, som adverb svært. Det går an å seie at ”dæ kjøle hett” ein glovarm sommardag. Og me kan seie ”ein kjølen varme” utan at me motseier oss sjølve. Det er eit sømmelegare synonym for ordet jævla. Men me flekkingar har ikkje monopol på ordet kjøle. Svigerdotter mi frå Surnadal på Nordmøre brukar kjøle (med tjukk l) i tide og utide. Flott!
   No sit eg her i god avstand frå barndomsbygda Flekke, der eg ikkje har budd fast på 49 år. Kanskje alt dette eg har skrive om ovanfor har endra seg. Kanskje hugsar eg feil på somme punkt. Så viss du har rettingar eller tilleggsopplysningar, lyt du berre bruke kommentarfeltet. Det er forresten fullt lovleg og hjartans velkome for deg som ikkje er flekking å bruke det òg.

BONDEGUTEN

I fjor på denne tida nemnde eg i bloggen at det var femti år sidan eg var nykonfirmert, og då kunne jyplingen begynne å gå på dans og vere med i ungdomslaget i Flekke. Vegen var kort, ungdomshuset ligg i lett høyrbar avstand frå heimetunet. Men eg trur ikkje eg skreiv om Bondeguten i fjor.
   Laget hadde ei lagsavis i form av ein tjukk, handskriven protokoll. På kvart lagsmøte var det eit høgdepunkt når siste nummer av bladet vart opplese. Mykje av innhaldet var bygdesladder i kraftig parodiert form. For sarte sjeler var det stundom for mykje, eg vil tru det var enkelte som kvidde seg på å gå og høyre korleis dei vart uthengde. Pressens faglige utvalg vart ikkje kopla inn, men burde stundom ha vore det.
   Redaksjonsansvaret gjekk på omgang, men det var ikkje alle som hadde særleg skriveevne eller fantasi, så innhaldet ymsa litt. Det hende seg at det dukka opp ei avskrift av ei Norsk Ukeblad-novelle. Men det var og folk som knapt hadde fått meir enn Godt i stil hos lærar Årøy, som blomstra når dei sat og dikta i hop skrøner i Bondeguten.
   Lagsbladet til Flekke ungdomslag er ikkje eineståande. Tvertimot, eg har seinare fått høyrt om mange ungsomslag som har hatt nærsagt identiske lagsaviser: tjukk handskriven protokoll, masse sladder, parodiar og satiriske innslag og redaktøransvar på omgang.
   Utpå vinteren 59/60 var det min tur. Eg fekk den tjukke boka med dei mange tomme sidene med meg heim. Men kva skulle eg skrive om?  Eg var tom for idear og full av prestasjonsangst. Så det enda med at eg skofta neste lagsmøte, og der sat folket og gjekk glipp av Bondeguten den sundagen, mens eg gjekk glipp av møtet. Eit par av dei eldre ungdommane tykte nok at dette var for gale og ville hjelpe den stakkars jyplingen, så ein vakker dag kom det ein tjukk konvolutt i posten med ein godt ihoptråkla satirisk reportasje om nyhende i bygda. Men då hadde den ferske lagslemen allereie kvitta seg med skrivekrampen. Eg hadde loge i hop ei lang historie om korleis flekkingane gjorde det i vinterleikane i Squaw Valley. Dei fleste som sat i salen, hadde vore med på ei eller fleire øvingar og hevda seg bra. Dermed vart det ein lang og rikhaldig Bondegut denne sundags kvelden. Ein av dei snille.