Randi gudbarn og niese vil at eg skal skrive om temaet i overskrifta. Ikkje underleg; ho er eigar av den kanskje største nataskogen i Flekke. Javel, brått kan det kome minst to bloggar om dette spennande temaet, kanskje tre. Veit du kva du har stelt i stand, Randi?
I dag vil eg først klargjere nokre språklege tilhøve. Då er eg på trygg fagleg grunn; dette byggjer på eigne røynsler, på timelange studium på Nordisk institutt, Universitas Bergensis, pluss litt ferske oppslag i faglitteraturen min.
På gammalnorsk var ordet not (eldre norrønt og islandsk: hnot) forma i nominativ eintal, natar i genitiv. I fleirtal heitte det netr eller nøtr i nominativ, i genitiv fleirtal nata. Mange dialektar kallar derfor denne velsmakande godbiten for ei nòt, og har du fleire, vert det neter. Om lag akkurat som i gammalnorsk. Men den norrøne sideforma i fleirtal gav somme stader grunnlag for systemet med nøtt-nøtter, og dermed har dei som rår over rettskrivinga i nynorsk, valt den varianten som hovudform. Kanskje fordi dette er eineformene i bokmål, og så har dei tenkt at det er praktisk å ha det likt. Så nòt-neter er klammeform i nynorsk, altså fullt "lovleg" i til dømes elevarbeid. Dette var godt språk i dialekten som Randi og eg vart oppflaska med, så heretter i utgreiingar om neter, brukar eg dei formene.
I samansetjingar brukar me sunnfjordingar (og mange andre for den del) nata- i første leddet: nataskog, natakjenne (nøttekjerne) og nataskal. I svært mange samansette ord er det genitivsforma som slår gjennom i første leddet. Og sjå ovanfor kva genitivsformene i eintal og fleirtal var i gammalnorsk!
Busken som netene veks på, heiter mange stader hatl-hatlar. Derfor har me bygda Hatlestrand her i Kvinnherad. I offisiell rettskriving både på nynorsk og bokmål heiter det ein hassel, fleire haslar. Me må tilstå at formene har god heimel i gammalnorsk: hasl. Men å uttale lydane s+l i slutten av eit ord, er ikkje lett, og ein gong for kanskje fem-seks hundre år sidan slutta dei med det. Somme skaut inn ein hjelpevokal, ein e, mellom desse to konsonantane. Dei begynte å seie hassel. Og det skal seiast med tonefall 1 (tonem 1, einstava tonelag) som minner oss på at det opphavleg var eit einstavingsord. På store delar av Vestlandet derimot drog dei tungespissen opp i ganen nesten i l-posisjonen istadenfor å seie s. Dermed vart det tl i staden for sl. Berre prøv! Plasser tungespissen opp i ganen og sei tl. Du treng ikkje ta bryet med å flytte tungespissen, slik du må når du seier sl. Nei, eg tullar ikkje, fenomenet er kjent i fonetikken under nemninga assimilasjon. Når austlendingar ikkje greier å seie vatn, men assimilerer til vann, er det uttrykk for ein liknande latskap.
Men nordfjordingane gjorde noko merkeleg: Dei laga ein lyd som er svært sjeldan. Mens me flytte tunga til ein t, fann dei opp ein ustemt l framfor den vanlege l i ordet der dei før sa s. Ustemt l? Jau, sei l, berre syng på han litt, så slår du av stemmebanda, og ut kjem ei slags kvesing. Denne kvesinga er den ustemte l-lyden som dei brukar i ordet hatl eller hatlerunnar.
Til slutt i denne språklege klargjeringa seier eg frå om at eg kjem til å bruke dei ikkje-offisielle formene ein hatl-hatlen-hatlar-hatlane i seinare utgreiingar om emnet på bloggen. Meir lovlydig er eg ikkje. På tavla i klasserommet skal eg skrive hassel. Det same skal eg gjere viss eg skulle kome meir bort i lærebokarbeid eller såvore.
Det var vel ikkje dette du ønskte deg, Randi, men eg får heller kome tilbake til realia knytt til emnet i morgon.
torsdag 2. september 2010
onsdag 1. september 2010
ENDÅ EIT FEMTIÅRSMINNE
Yngsteguten min har påpeikt at det er dårleg balanse mellom no og då i dei tankane eg kunngjer på denne nettstaden. Her er lite om notida og mykje om gamle dagar. Det får så vere. Eg er vel snart tom for stoff frå femti- og sekstitalet, for ikkje å seie førtitalet.
Så var det denne gamle sjuande-sansen-dagboka mi frå 1960 då, som opplyser om lite anna enn bursdagar og høylass. Men i dag for femti år sidan står det at eg tok til på nytt skuleår på realskulen/den linedelte ungdomsskulen. I klasse 9g3b, står det. At det var niande skuleåret er greitt, og at det var ein a- og b-klasse hugsar eg. Men kva tretalet står for, er meg ei gåte. Svaret er kanskje at det var ein treårig realskule. Sikker er eg ikkje. I fjor på denne tida skreiv eg fleire innlegg om det første realskuleåret, så det vert ikkje repetert her. No i andre klasse (eller niande, dei var ikkje konsekvente med nemningane) kom eg i lag med ein del av dei som eg hadde gått i klasse med året før, men det var og ein del frå den andre klassen. Så kom det nokre heilt nye fjes, elevar frå ulike kantar av landet som var innlosjerte på gamle Vevang og var pensjonatskuleelevar.
Denne hausten flytte me inn i det nye, flotte skulebygget til Fjaler linedelte ungdomsskule. Det meiner eg bestemt, sjølv om det på heimesida til skulen står at skulen vart teken i bruk etter jul i 1961. No hugsar eg fint lite av det som hende og ikkje hende hausten 1960. Det var kanskje slik at me flytte inn så småningom tidleg på hausten, men at skulen var fiks ferdig og feira seg sjølv med ein opningsfest etter jul. Eg har eit svakt minne til ei slik høgtid, men eg hugsar slett ikkje kva tid det var.
Den viktigaste endringa eg greier å grave fram or nokre av dei gamle hjernecellene mine langt der bak i skolten, var at me ikkje fekk kaste vekk ein sløydtime med å gå dei bratte bakkane opp til folkeskulen på Dingemoane og ha sløyd i den kritisk tronge kjellaren der oppe. Der måtte du ha griseflaks om du fann att det produktet du var i gang med å lage veka før. No fekk me fine, nye formingsrom, mellom anna med ein ambolt som me dreiv vektløfting med. Her skulle ein få drive med meir enn berre tresløyd.
Ei sak til: Då skulen vart opna som ein av dei første ungdomsskulane i landet, stod det ei overskrift i ei osloavis: "Sogn fikk flott skole" ... Ei overskrift som vekte mykje sinne i bygda og i bladet Firda.
Så var det denne gamle sjuande-sansen-dagboka mi frå 1960 då, som opplyser om lite anna enn bursdagar og høylass. Men i dag for femti år sidan står det at eg tok til på nytt skuleår på realskulen/den linedelte ungdomsskulen. I klasse 9g3b, står det. At det var niande skuleåret er greitt, og at det var ein a- og b-klasse hugsar eg. Men kva tretalet står for, er meg ei gåte. Svaret er kanskje at det var ein treårig realskule. Sikker er eg ikkje. I fjor på denne tida skreiv eg fleire innlegg om det første realskuleåret, så det vert ikkje repetert her. No i andre klasse (eller niande, dei var ikkje konsekvente med nemningane) kom eg i lag med ein del av dei som eg hadde gått i klasse med året før, men det var og ein del frå den andre klassen. Så kom det nokre heilt nye fjes, elevar frå ulike kantar av landet som var innlosjerte på gamle Vevang og var pensjonatskuleelevar.
Denne hausten flytte me inn i det nye, flotte skulebygget til Fjaler linedelte ungdomsskule. Det meiner eg bestemt, sjølv om det på heimesida til skulen står at skulen vart teken i bruk etter jul i 1961. No hugsar eg fint lite av det som hende og ikkje hende hausten 1960. Det var kanskje slik at me flytte inn så småningom tidleg på hausten, men at skulen var fiks ferdig og feira seg sjølv med ein opningsfest etter jul. Eg har eit svakt minne til ei slik høgtid, men eg hugsar slett ikkje kva tid det var.
Den viktigaste endringa eg greier å grave fram or nokre av dei gamle hjernecellene mine langt der bak i skolten, var at me ikkje fekk kaste vekk ein sløydtime med å gå dei bratte bakkane opp til folkeskulen på Dingemoane og ha sløyd i den kritisk tronge kjellaren der oppe. Der måtte du ha griseflaks om du fann att det produktet du var i gang med å lage veka før. No fekk me fine, nye formingsrom, mellom anna med ein ambolt som me dreiv vektløfting med. Her skulle ein få drive med meir enn berre tresløyd.
Ei sak til: Då skulen vart opna som ein av dei første ungdomsskulane i landet, stod det ei overskrift i ei osloavis: "Sogn fikk flott skole" ... Ei overskrift som vekte mykje sinne i bygda og i bladet Firda.
søndag 29. august 2010
MARERITT
Nei, kanskje ikkje så gale. Me kan kalle det sure draumar. Blant alt det vrøvlet som eg drøymer er det eitt tema som går att inn imellom. Ikkje for ofte, trur eg; som folk flest er eg lite i stand til å hugse kva eg diktar opp om nettene (eller i middagskvilda). Form og fasong skifter, men djupstrukturen er grei å fatte: Eg mister kontrollen over klassen eg skal undervise. No ein morgon handla det om at elevane mine - dei er kjekke og greie - vart villeidde til å slå følgje med nokre rakkarar med lærevegring. Og eg som hadde førebudd timane så godt! Kulissar og episk tråd i draumen greier eg ikkje å rekonstruere, det var temmeleg surrealistisk. Det er som regel slik. Truleg fall det meg inn i undermedvitet å vurdere kritisk opplegget mitt, som eg hadde lege og tenkt på før eg sovna om kvelden.
Liknande draumar kjem att med ujamne mellomrom. Av og til er det slik at eg er vikar i ein klasse eg ikkje kjenner og knapt veit kva eg skal gjere. Og der står eg og tyt på mitt mens elevane surrar med sitt og bryr seg sytten. Ikkje kjenner eg nokon av dei, så eg kan ikkje notere ned merknader eller skremme med at eg gjer det.
Når eg vaknar etter slike draumar, er eg både letta og irritert. Irritert på meg sjølv for at eg ikkje har brukt nokre av knepa eg plar ty til i beslekta situasjonar i vaken tilstand.
Liknande draumar kjem att med ujamne mellomrom. Av og til er det slik at eg er vikar i ein klasse eg ikkje kjenner og knapt veit kva eg skal gjere. Og der står eg og tyt på mitt mens elevane surrar med sitt og bryr seg sytten. Ikkje kjenner eg nokon av dei, så eg kan ikkje notere ned merknader eller skremme med at eg gjer det.
Når eg vaknar etter slike draumar, er eg både letta og irritert. Irritert på meg sjølv for at eg ikkje har brukt nokre av knepa eg plar ty til i beslekta situasjonar i vaken tilstand.
tirsdag 24. august 2010
GAMMAL GUBBE?
I mange år var eg yngstebarnet i heimen, heilt til systa kom då eg var nesten elleve år. I klassen min på gymnaset var eg ein av dei tre yngste. Då eg begynte å studere, var eg fleire år yngre enn dei to kameratane eg hadde mest lag med. Eg var ein av dei yngste i den lærargjengen som var pionerar på Kvinnherad gymnas midt på nitten sytti-talet. Derfor trur eg framleis at eg er relativt ung (når eg ikkje ser meg i spegelen, då.)
Men åra går, og no er eg den eldste på arbeidsplassen. Slik kan det gå. I tur og orden har kollegaer eg har hatt i mange, mange år takka av og pensjonert seg. Enkelte gjer det allereie som sekstitoåringar. Eg går på AFP med om lag 60 % jobb. Det beste med den løysinga er at eg har fri om måndagane. Tenk, då kjenner eg meg fri når fredagen er over og slepp å gå i gang med grubling og førebuing i helga, slik eg har gjort i fleire tiår. Sundagane har ofte vore nokså halvtrasige, især utetter ettermiddagen og kvelden når eg har kjent på at no er skuleveka snart i gang og eg må gjere klart for undervisninga om måndagen.
Halvt på spøk seier eg til kollegaer at dei må ta meg til sides og finsnakke med meg på tomannshand når dei merkar at seniliteten min er komen for langt, til dømes viss eg går til feil klasse eller begynner å undervise i feil fag - eller begge delar. Så kan dei seie på ein fin måte at det er på tide at eg gjev meg. Så spørst det om eg skjønar alvoret viss dei tek meg på ordet. Forresten er det irriterande at det knapt går ein dag utan at nokon spør meg om kor lenge eg vil halde på. No er eg stundom så frekk at eg læst som eg ikkje forstår spørsmålet. Til dømes slik: "Har du snart tenkt å pensjonere deg heilt, Reidar?"
"Nei, korfor skulle eg det?" Då vert dei ein smule forvirra, og eg lyt trøyste dei med å seie at eg tek eit år i slengen.
Men eg er berre sekstifem. Eg snakka med ein gammal kjenning på ein annan skule for eit par år sidan, og der hadde den eldre garde på det nærmaste vorte einige om å halde ut til dei når den vanlege pensjonsalderen. "Og korfor sku'kje me det?" la han til. "Far min var bussjåfør og småbrukar og jobba til han var sekstisju."
I skrivande stund tur eg at det vert løysinga mi og. Den siste veka har eg kome i gang med nytt skuleår og berre nye elevar, nokre i første, nokre i andre og nokre i tredje klasse. Smilande, søte, venlege og kjekke ungdomar til no! Eg gler meg til å halde fram i lag med dei. (Men til våren er me nok luta lei kvarandre...)
Men åra går, og no er eg den eldste på arbeidsplassen. Slik kan det gå. I tur og orden har kollegaer eg har hatt i mange, mange år takka av og pensjonert seg. Enkelte gjer det allereie som sekstitoåringar. Eg går på AFP med om lag 60 % jobb. Det beste med den løysinga er at eg har fri om måndagane. Tenk, då kjenner eg meg fri når fredagen er over og slepp å gå i gang med grubling og førebuing i helga, slik eg har gjort i fleire tiår. Sundagane har ofte vore nokså halvtrasige, især utetter ettermiddagen og kvelden når eg har kjent på at no er skuleveka snart i gang og eg må gjere klart for undervisninga om måndagen.
Halvt på spøk seier eg til kollegaer at dei må ta meg til sides og finsnakke med meg på tomannshand når dei merkar at seniliteten min er komen for langt, til dømes viss eg går til feil klasse eller begynner å undervise i feil fag - eller begge delar. Så kan dei seie på ein fin måte at det er på tide at eg gjev meg. Så spørst det om eg skjønar alvoret viss dei tek meg på ordet. Forresten er det irriterande at det knapt går ein dag utan at nokon spør meg om kor lenge eg vil halde på. No er eg stundom så frekk at eg læst som eg ikkje forstår spørsmålet. Til dømes slik: "Har du snart tenkt å pensjonere deg heilt, Reidar?"
"Nei, korfor skulle eg det?" Då vert dei ein smule forvirra, og eg lyt trøyste dei med å seie at eg tek eit år i slengen.
Men eg er berre sekstifem. Eg snakka med ein gammal kjenning på ein annan skule for eit par år sidan, og der hadde den eldre garde på det nærmaste vorte einige om å halde ut til dei når den vanlege pensjonsalderen. "Og korfor sku'kje me det?" la han til. "Far min var bussjåfør og småbrukar og jobba til han var sekstisju."
I skrivande stund tur eg at det vert løysinga mi og. Den siste veka har eg kome i gang med nytt skuleår og berre nye elevar, nokre i første, nokre i andre og nokre i tredje klasse. Smilande, søte, venlege og kjekke ungdomar til no! Eg gler meg til å halde fram i lag med dei. (Men til våren er me nok luta lei kvarandre...)
søndag 22. august 2010
USIKKER INNTEKTSKJELDE
Då eg tok til med det sjette året på den fådelte Flekke skule, hadde eg opplevd rockens inntog i heimbygda den sommaren. På skulen gjekk me i klasse med sjuande årssteget. Dei jentene var meir enn frelste for dei staute, syngjande gutane ute i den store verda: Paul, Elvis, Tommy, Pat, Cliff, Jerry og Harry. Dei samla på bilete av rockestjerner, på same måten som me gutane samla på bilete av sportstjerner og limte inn i utskrivne skrivebøker. Jentene lovde jamvel pengar om me kunne forsyne dei med bilete av heltane deira frå blad og aviser. Eg tenkte med meg at no skal det verte nokre kroner å tene, pressa var jo smikkfull av slike bilete, og me heldt Bergens Arbeiderblad og Norsk Ukeblad, så her vart det rikdom.
Det viste seg at det var vanskelegare enn eg trudde. Eg tok til å leite, men fangsten vart mager. Nokre bilete klypte eg nok ut og tok med meg på skulen. Men så var jentene ikkje så lite kritiske. Somme bilete hadde dei frå før, andre var av stjerner som ikkje var populære nok. Så rikdommen let vente på seg.
Det gjer han forsåvidt enno.
Det viste seg at det var vanskelegare enn eg trudde. Eg tok til å leite, men fangsten vart mager. Nokre bilete klypte eg nok ut og tok med meg på skulen. Men så var jentene ikkje så lite kritiske. Somme bilete hadde dei frå før, andre var av stjerner som ikkje var populære nok. Så rikdommen let vente på seg.
Det gjer han forsåvidt enno.
fredag 20. august 2010
MI FJERNSYNSSOGE
Sjuande sans-dagboka mi frå 1960 har ei kort og lakonisk opplysning om 20. august: Norsk fjernsyn (TV) offisielt opna. Bortsett frå dette skreiv femtenåringen nesten aldri om nasjonale eller internasjonale hendingar. Så kanskje han har oppfatta at dette var eit viktig vendepunkt i historia.
Heime i Flekke fekk me ikkje fjernsyn før lenge etter at eg hadde forlate bygda. Ikkje ønskte eg det, og kanskje ikkje dei andre impliserte heller. Me kom ikkje heim for å glo på fjernsyn. Hos onkel og tante på Igelkjøn kom det fjernsyn nokså tidleg, men eg kan ikkje hugse at eg misunnte dei.
Men i studietida i Bergen budde eg eit års tid i lag med Dagfinn og Anders, og sidan det no skulle vere vinterolympiade i Grenoble med mange norske håp, tok me og spleisa på eit apparat, tappa studielånet for kvar sine seks hundre kroner og installerte kassen på rommet til Dagfinn, der det var best plass. Der sat me og heia på Maier og Grønningen, såg detektimar og mykje løye i staden for å lese pensum. Fjernsynsapparetet vart seinare oppkjøpt av foreldra til Anders då Dagfinn og eg flytte frå Lægdene. Etter det fekk det mange gode år i Nordfjord.
Så gjekk det mange år. Anne og eg (me forlova oss kort tid etter at eg vart deleigar i TV, utan at her var nokon tydeleg samanheng) var ikkje sterkt interesserte i fjernsyn. Heime hos henne i Bekkjarvik hadde dei eit apparat som me såg på når me var på besøk, men når me var heime hos oss sjølve på Natland og seinare på Husnes, sat me heller og las, spelte plater, høyrde på radio, preikte skit eller dreiv med nyttige ting som spøting og stilretting.
Men så fekk me ungar som gjorde seg meir og meir gjeldande. Femåringen Rune hadde kameratar med fjernsyn i heimen, og han fekk meir og meir uro i kroppen viss han laut vere heime i sekstida. For kva dreiv vel Colargol på med i kveld? Det enda med at papen hans på ein bytur i januar 1975 etla seg til å sjekke om det fanst eit billeg, brukt svart-kvitt-fjernsyn i ein butikk. Dei aller fleste heldt seg enno til svart-kvitt, sjølv om det dukka opp fargefjernsyn i somme stover. Og me visste at somme bytte inn brukte godt brukande svart-kvittapparat når dei kjøpte nytt i fargar.
Vel, om kvelden kom eg heim att i Furuvegen på Husnes, stod og fomla med nevane og tilstod for mi kjære frue: "Veit du, eg har gjort noko hakkande gale ..." Eit par dagar etterpå kom den flunkens nye farge-Tv'en frå Tandberg med rutebåten til Husnes kai, og eg fekk Gunnar til å vere med meg og hente han med Citroën-en. Brått var statusen vår snudd opp-ned, ikkje minst for femåringen: Frå å vere ein av dei siste heimane utan fjernsyn i Troåslia vart me ein av dei første med fargefjernsyn.
Om kona vart arg? Nei, ho tilgav på flekken!
Heime i Flekke fekk me ikkje fjernsyn før lenge etter at eg hadde forlate bygda. Ikkje ønskte eg det, og kanskje ikkje dei andre impliserte heller. Me kom ikkje heim for å glo på fjernsyn. Hos onkel og tante på Igelkjøn kom det fjernsyn nokså tidleg, men eg kan ikkje hugse at eg misunnte dei.
Men i studietida i Bergen budde eg eit års tid i lag med Dagfinn og Anders, og sidan det no skulle vere vinterolympiade i Grenoble med mange norske håp, tok me og spleisa på eit apparat, tappa studielånet for kvar sine seks hundre kroner og installerte kassen på rommet til Dagfinn, der det var best plass. Der sat me og heia på Maier og Grønningen, såg detektimar og mykje løye i staden for å lese pensum. Fjernsynsapparetet vart seinare oppkjøpt av foreldra til Anders då Dagfinn og eg flytte frå Lægdene. Etter det fekk det mange gode år i Nordfjord.
Så gjekk det mange år. Anne og eg (me forlova oss kort tid etter at eg vart deleigar i TV, utan at her var nokon tydeleg samanheng) var ikkje sterkt interesserte i fjernsyn. Heime hos henne i Bekkjarvik hadde dei eit apparat som me såg på når me var på besøk, men når me var heime hos oss sjølve på Natland og seinare på Husnes, sat me heller og las, spelte plater, høyrde på radio, preikte skit eller dreiv med nyttige ting som spøting og stilretting.
Men så fekk me ungar som gjorde seg meir og meir gjeldande. Femåringen Rune hadde kameratar med fjernsyn i heimen, og han fekk meir og meir uro i kroppen viss han laut vere heime i sekstida. For kva dreiv vel Colargol på med i kveld? Det enda med at papen hans på ein bytur i januar 1975 etla seg til å sjekke om det fanst eit billeg, brukt svart-kvitt-fjernsyn i ein butikk. Dei aller fleste heldt seg enno til svart-kvitt, sjølv om det dukka opp fargefjernsyn i somme stover. Og me visste at somme bytte inn brukte godt brukande svart-kvittapparat når dei kjøpte nytt i fargar.
Vel, om kvelden kom eg heim att i Furuvegen på Husnes, stod og fomla med nevane og tilstod for mi kjære frue: "Veit du, eg har gjort noko hakkande gale ..." Eit par dagar etterpå kom den flunkens nye farge-Tv'en frå Tandberg med rutebåten til Husnes kai, og eg fekk Gunnar til å vere med meg og hente han med Citroën-en. Brått var statusen vår snudd opp-ned, ikkje minst for femåringen: Frå å vere ein av dei siste heimane utan fjernsyn i Troåslia vart me ein av dei første med fargefjernsyn.
Om kona vart arg? Nei, ho tilgav på flekken!
mandag 16. august 2010
BRAKKE PÅ KØYRETUR
Endeleg er Bybanen i Bergen på skjener og går så det susar. Eg har ikkje fått prøvekøyrt enno, eg har ikkje vore i Bergen by sidan bana kom i drift. (No snakkar eg om bygrensene før 1972, eg har vore på Flesland) Men eg gler meg til å prøve.
Første hausten eg studerte i Bergen, fekk eg oppleve dei siste månadene med trikk der i byen. No hadde eg ikkje mykje bruk for han der han gjekk, men han var grei å ty til når eg skulle vitje bror Steinar på Kronstad.
Det er underleg kor glade folk er i denne doningen. Det har vore aksjonar og protestmarsjar meir enn ein stad mot nedlegging av trikk. Og eg kjenner at hjartet dulpar litt raskare når eg ser ein trikk i ein eller annan by ute i verda. No er det ikkje akkurat trikk dei har fått i Bergen, men det er iallfall vogner som går på skjener og er drivne med elektrisk straum. Det gjev litt av den same varme kjensla, vonar eg. Berre eg ikkje dundrar i vognene med bilen vår, slik somme bilistar gjer inne i by'n.
Lærar Årøy på Flekke skule i gamle dagar var ikkje den som slo rundt seg med skrøner og vitsar i utide. Men ei rispe fortalde han av og til, med litt grov og slepande stemme. Soga handla om gubben som var i by'n i lag med sonen sin for første gong og fekk sjå trikken. Eg er ikkje sikker på om eg hugsar alt, men dette vert iallfall sitert: "Da kom ein mannje kjøyrandes med ei brakke. Hovudsageleg styrde han hinnje med stong. Då sa eg til han Albert, son min: Eg tenkje dæ best at me går ned på Børsen og får oss litt graut og mjelk!"
Første hausten eg studerte i Bergen, fekk eg oppleve dei siste månadene med trikk der i byen. No hadde eg ikkje mykje bruk for han der han gjekk, men han var grei å ty til når eg skulle vitje bror Steinar på Kronstad.
Det er underleg kor glade folk er i denne doningen. Det har vore aksjonar og protestmarsjar meir enn ein stad mot nedlegging av trikk. Og eg kjenner at hjartet dulpar litt raskare når eg ser ein trikk i ein eller annan by ute i verda. No er det ikkje akkurat trikk dei har fått i Bergen, men det er iallfall vogner som går på skjener og er drivne med elektrisk straum. Det gjev litt av den same varme kjensla, vonar eg. Berre eg ikkje dundrar i vognene med bilen vår, slik somme bilistar gjer inne i by'n.
Lærar Årøy på Flekke skule i gamle dagar var ikkje den som slo rundt seg med skrøner og vitsar i utide. Men ei rispe fortalde han av og til, med litt grov og slepande stemme. Soga handla om gubben som var i by'n i lag med sonen sin for første gong og fekk sjå trikken. Eg er ikkje sikker på om eg hugsar alt, men dette vert iallfall sitert: "Da kom ein mannje kjøyrandes med ei brakke. Hovudsageleg styrde han hinnje med stong. Då sa eg til han Albert, son min: Eg tenkje dæ best at me går ned på Børsen og får oss litt graut og mjelk!"
søndag 15. august 2010
DYR OG TUNGVINT MATLAGING
Sjølvsagt skal me grille, det er framleis sommar, og no er godvêret kome. Men me manglar tennvæske, det er sundag og butikkstengt. Nei, ikkje bensinstasjonane. Me har to å velje mellom her i nærleiken, og eg vel den som ligg lengst vekke fordi eg skal prøve den nye bilen til son min, og då duger det ikkje berre å køyre ein kilometer opp på Reset; eg fer fem kilometer til Husnes.
Eg har god tid i dag, hundre kroner i lommeboka og ikkje så mykje å klage over, så særleg ærerikt er ikkje dette. Hadde eg no fyrt opp med eldstål, knusk og kvister og kvas for å steikje nokre nytrekte, nysløgde aurar, hadde eg hatt litt å skrive om. Men så er det altså kjøpelaks frå Rema, ferdig slakta, filetert og pent oppdelt i serveringsstykke. Litt villmann skal ein likevel vere, så fram med grillen!
Men altså: Snart står eg med ei flaske tennvæske på Statoil Husnes og viser fram til ei blid dame bak kassen. "49,50 takk!" "Hæ, er det så dyrt?" datt det ut or meg. "Det er bensinstasjonspris, veit du," sa dama og var like blid der ho talde opp vekslepengane eg skulle ha. På vegen heim spør eg meg kvifor dei må ha meir enn dobbelt så mykje for ei flaske tennvæske på ein bensinstasjon som på ein butikk. Eg kan tenkje meg at same vara kostar om lag tjue på Rema. Ja ja, til pass åt meg når eg er så fiks i idéane mine at eg absolutt skal grille desse laksestykka istadenfor å gjere det enkelt og billeg og steikje dei på steikjepanna inne på kjøkkenet. Me har faktisk ei grillsteikjepanne med riflete botn. Noko arbeid å spare er det slett ikkje, no må eg springe att og fram, att og fram mellom kjøkken og terrasse for å få alt til å verte ferdig i nokolunde same tid, og det skulle ha teke seg ut om laksen hadde vorte brend.
No er det måltidet over, maten er fortært, og eg har jamvel vaska grillrista - ein heil jobb, berre det. Og me har meir tennvæske att på flaska. Så kanskje det vert meir grilling i sommar.
Eg har god tid i dag, hundre kroner i lommeboka og ikkje så mykje å klage over, så særleg ærerikt er ikkje dette. Hadde eg no fyrt opp med eldstål, knusk og kvister og kvas for å steikje nokre nytrekte, nysløgde aurar, hadde eg hatt litt å skrive om. Men så er det altså kjøpelaks frå Rema, ferdig slakta, filetert og pent oppdelt i serveringsstykke. Litt villmann skal ein likevel vere, så fram med grillen!
Men altså: Snart står eg med ei flaske tennvæske på Statoil Husnes og viser fram til ei blid dame bak kassen. "49,50 takk!" "Hæ, er det så dyrt?" datt det ut or meg. "Det er bensinstasjonspris, veit du," sa dama og var like blid der ho talde opp vekslepengane eg skulle ha. På vegen heim spør eg meg kvifor dei må ha meir enn dobbelt så mykje for ei flaske tennvæske på ein bensinstasjon som på ein butikk. Eg kan tenkje meg at same vara kostar om lag tjue på Rema. Ja ja, til pass åt meg når eg er så fiks i idéane mine at eg absolutt skal grille desse laksestykka istadenfor å gjere det enkelt og billeg og steikje dei på steikjepanna inne på kjøkkenet. Me har faktisk ei grillsteikjepanne med riflete botn. Noko arbeid å spare er det slett ikkje, no må eg springe att og fram, att og fram mellom kjøkken og terrasse for å få alt til å verte ferdig i nokolunde same tid, og det skulle ha teke seg ut om laksen hadde vorte brend.
No er det måltidet over, maten er fortært, og eg har jamvel vaska grillrista - ein heil jobb, berre det. Og me har meir tennvæske att på flaska. Så kanskje det vert meir grilling i sommar.
lørdag 14. august 2010
Å BERE STAUR
Å bere staur var eitt av fleire tunge gjeremål i den hektiske sommarsesongen. Hesjestaurane kunne nok køyrast på høyvogna eller møkakjerra, elles bar me dei på plass. Då måtte ein lesse passeleg opp på skuldrane, elles vart det sprik og kaos. Prøvde me med meir enn ti i slengen, visste me at me tok sjansar.
Statsminister Per Borten (regjeringssjef hausten 1965 til våren 1971) var bonde og visste kva han snakka om når det gjaldt staurbering. Då den borgarlege firepartiregjeringa hans gjekk i oppløysing, sa han at gjerninga som leiar for ei slik regjering var som å bere staur. Då skal me vite at det var femten staurar (Borten medrekna) i denne staurbøra, fordelte på fire parti og med svært sprikjande syn på EF.
Men kva med Jens? No er det tjue staurar med, og det skal ei sterk herd og ei mirakuløs koordinasjonsevne til å gå eit stykke veg i kupert lende med eit slikt lass. Rett nok kjem staurane frå berre tre parti, men likevel... Berre han ikkje ramlar så staurane fyk til alle kantar.
Det er to slags vedgåingar moderne politikarar ikkje kan fordra å kome med, sjølv om pressa og alle andre veit at det burde dei gjere om dei var ærlege: Det eine er at staurane sprikjer. Dei vil ikkje fortelje at dei sant å seie er ueinige. Etter mi meining må ei regjering - som alle andre grupperingar med to eller fleire personar - kunne seie utan å skjemmast at her er det sterkt delte meiningar. Det andre er at ein må kunne skifte syn i ei sak. Det er inga skam å snu, og det kan ein politikar tilstå utan å skjemmast. Eg vil tru at ein politikar veks på å seie at "eg tok feil, no vil me prøve å finne ei betre løysing."
Så får me sjå om det vert master i Hardanger, og om regjeringa sprekk.
Statsminister Per Borten (regjeringssjef hausten 1965 til våren 1971) var bonde og visste kva han snakka om når det gjaldt staurbering. Då den borgarlege firepartiregjeringa hans gjekk i oppløysing, sa han at gjerninga som leiar for ei slik regjering var som å bere staur. Då skal me vite at det var femten staurar (Borten medrekna) i denne staurbøra, fordelte på fire parti og med svært sprikjande syn på EF.
Men kva med Jens? No er det tjue staurar med, og det skal ei sterk herd og ei mirakuløs koordinasjonsevne til å gå eit stykke veg i kupert lende med eit slikt lass. Rett nok kjem staurane frå berre tre parti, men likevel... Berre han ikkje ramlar så staurane fyk til alle kantar.
Det er to slags vedgåingar moderne politikarar ikkje kan fordra å kome med, sjølv om pressa og alle andre veit at det burde dei gjere om dei var ærlege: Det eine er at staurane sprikjer. Dei vil ikkje fortelje at dei sant å seie er ueinige. Etter mi meining må ei regjering - som alle andre grupperingar med to eller fleire personar - kunne seie utan å skjemmast at her er det sterkt delte meiningar. Det andre er at ein må kunne skifte syn i ei sak. Det er inga skam å snu, og det kan ein politikar tilstå utan å skjemmast. Eg vil tru at ein politikar veks på å seie at "eg tok feil, no vil me prøve å finne ei betre løysing."
Så får me sjå om det vert master i Hardanger, og om regjeringa sprekk.
onsdag 11. august 2010
KLAUSTROFOBI
Eg tykkjer det same som folk flest at tortur, lemlesting, avhogging av bein, armar og hovud så blodet sprutar er ekkelt og motbydeleg, viss eg ein henda gong treffer til å sjå ein film med slike skrekkscenar. Men er det noko som får meg til å gyse og kaldsveitte, er det viss eg ser ein stakkar bli plassert eller plasserer seg på ein stad som er så trong at han knapt kan røre på seg, og slett ikkje reise seg. Viss du vil meg skikkeleg ilt, kan du bakbinde meg, kneble meg, hive meg inn i bagasjerommet på bilen, smekke panseret att og gå derifrå. Eg kaldsveittar med tanken. Det same gjer eg når eg ser på fjernsynet ein holeforskar som pressar kroppen sin inn gjennom ein trong sprekk for å kome seg inn i eit mørkt, kaldt rom der han heller ikkje kan gå oppreist. Eg tykte det var meir enn nok då eg i lag med Anne og to små gutar i si tid følgde gruvetoget inn i sølvgruva ved Kongsberg, to-tre kilometer sitjande i ei vogn som fylte gruvegangen så nokolunde, og der det ikkje var råd å reise seg.
Og så skriv eg endå litt til om høyet i gamleløa heime. Når det leid på sommmaren og me hadde fylt løa med godt turrhøy eit stykke over betane, oppstod det spennande og hemmelege tunnelar. Ein gong eg kraup under beten, var det litt trongt, noko som sikkert medverka til at eg kom ut av kurs. Eg vasa meg inn i trongare og tettare lende, det var kolmørkt, timoteistråa stakk meg i ansiktet, og eg kava meir og meir, som om eg skulle drukne. Det var ingen å rope til om hjelp, om eg hadde greidd å fylle lungene med såpass luft at eg kunne ha utstøytt eit angstskrik. Puste fekk eg på eit vis, med små, hakkete drag, og pulsen gjekk over to hundre. Det varte ei evigheit, sikkert minst ti sekund, så opna det seg og eg var ute i friluft.
Nei, takke meg til frie, opne rom.
Og så skriv eg endå litt til om høyet i gamleløa heime. Når det leid på sommmaren og me hadde fylt løa med godt turrhøy eit stykke over betane, oppstod det spennande og hemmelege tunnelar. Ein gong eg kraup under beten, var det litt trongt, noko som sikkert medverka til at eg kom ut av kurs. Eg vasa meg inn i trongare og tettare lende, det var kolmørkt, timoteistråa stakk meg i ansiktet, og eg kava meir og meir, som om eg skulle drukne. Det var ingen å rope til om hjelp, om eg hadde greidd å fylle lungene med såpass luft at eg kunne ha utstøytt eit angstskrik. Puste fekk eg på eit vis, med små, hakkete drag, og pulsen gjekk over to hundre. Det varte ei evigheit, sikkert minst ti sekund, så opna det seg og eg var ute i friluft.
Nei, takke meg til frie, opne rom.
tirsdag 10. august 2010
GRASKLYPPAREN
For svært mange år sidan kjøpte læraren heime i Flekke ein liten grasklyppar som han gjekk og skubba på. Eg tykte det såg latterleg ut. Kunne han ikkje bruke ljå, han som andre folk?
Mange år etter dette budde me på Husnes og hadde ein svær grasbakke å stelle. Då vart det nok til at me og fekk oss grasklyppar, sjølv om eg også hadde skaffa meg ein stuttorv.
Etter nokre år på Eikeland gjekk me over til elektrisk, ein klyppar som me har hatt i mange år no. Når eg brukar vendinga "mange år", er det fordi eg ikkje har peiling på om det er ti, femten eller nærmare tjue, slikt flyt i hop for meg.
I det siste har denne klypparen knurra og murra ein del. Han likar ikkje det lett kuperte terrenget her i hagen, der han rett som det er vert lurt til å sneie ein stein eller stubbe så det brakar. Så trass i at bøen er liten, er påkjenningane store. For nokre veker sidan skrudde eg og vølte han litt sidan motor og skjerearmar hang og slang meir eller mindre ukontrollert inne i godset. Eg fekk han ikkje til nett slik eg ønskte, men eg auka innsikta mi i oppbygnad og funksjon av ein elektrisk klyppar, og han skikka seg brukande ei tid. Men han knurra framleis.
Det gjorde han sist eg klypte og, heilt til han skambraka i møte med ein bergknatt som eg hadde gløymt låg under det altfor lange ugraset nede på eigedommen. Etter det mol han penare enn på lenge. Men berre til i dag då han sneia nedi ei rot. Så sette eg meg ned, gav meg god tid og skrudde endå meir enn sist. Innsikta mi i det indre livet til klypparen auka sterkt, og no trur eg eg har skrudd han i hop så godt som det let seg gjere. I grunnen skulle eg ha sveisa litt eit par plassar, men det kan eg ikkje. Men no funkar han betre enn på lenge og held truleg ut sesongen iallfall.
Då Flymoen nærma seg toårsdagen og garantien framleis gjaldt, henta eg han ut or kjellaren, kopla på den raude leidningen og starta for å ta første slåtten den våren. Det kom eit grynt, så var han heilt taus. Heilt daud. Eg stima til Sjø og Land på Husnes, klaga mi naud og viste til garantien. Eg trur eg let skine igjennom at eg var misnøgd med eit produkt som ikkje heldt meir enn knappe to år. Nokre dagar etterpå kom eg att og ville ha klyparen heim, nyvølt og i skikkeleg stand. "Men me fann ikkje nokon feil, han virka då me prøvde han," sa dei. Kva skulle eg seie? Eg tok han heim, full i tvil, prøvde å starte, utan hell. Vel, lat meg no sjekke den raude leidningen, tenkte eg. Dæven! Eit nesten usynleg brot like ved kontakten
Eg kutta av eit par desimeter av leidningen, sette på ny kontakt, og sidan har både den raude leidningen og den raude glasklypparen fungert. Dagen etter var eg innom Sjø og Land, ba om forlatelse og forklarte tabben.
Klypparen er altså i beste velgåande, men Sjø og Land er nedlagt for fleire år sidan.
Mange år etter dette budde me på Husnes og hadde ein svær grasbakke å stelle. Då vart det nok til at me og fekk oss grasklyppar, sjølv om eg også hadde skaffa meg ein stuttorv.
Etter nokre år på Eikeland gjekk me over til elektrisk, ein klyppar som me har hatt i mange år no. Når eg brukar vendinga "mange år", er det fordi eg ikkje har peiling på om det er ti, femten eller nærmare tjue, slikt flyt i hop for meg.
I det siste har denne klypparen knurra og murra ein del. Han likar ikkje det lett kuperte terrenget her i hagen, der han rett som det er vert lurt til å sneie ein stein eller stubbe så det brakar. Så trass i at bøen er liten, er påkjenningane store. For nokre veker sidan skrudde eg og vølte han litt sidan motor og skjerearmar hang og slang meir eller mindre ukontrollert inne i godset. Eg fekk han ikkje til nett slik eg ønskte, men eg auka innsikta mi i oppbygnad og funksjon av ein elektrisk klyppar, og han skikka seg brukande ei tid. Men han knurra framleis.
Det gjorde han sist eg klypte og, heilt til han skambraka i møte med ein bergknatt som eg hadde gløymt låg under det altfor lange ugraset nede på eigedommen. Etter det mol han penare enn på lenge. Men berre til i dag då han sneia nedi ei rot. Så sette eg meg ned, gav meg god tid og skrudde endå meir enn sist. Innsikta mi i det indre livet til klypparen auka sterkt, og no trur eg eg har skrudd han i hop så godt som det let seg gjere. I grunnen skulle eg ha sveisa litt eit par plassar, men det kan eg ikkje. Men no funkar han betre enn på lenge og held truleg ut sesongen iallfall.
Då Flymoen nærma seg toårsdagen og garantien framleis gjaldt, henta eg han ut or kjellaren, kopla på den raude leidningen og starta for å ta første slåtten den våren. Det kom eit grynt, så var han heilt taus. Heilt daud. Eg stima til Sjø og Land på Husnes, klaga mi naud og viste til garantien. Eg trur eg let skine igjennom at eg var misnøgd med eit produkt som ikkje heldt meir enn knappe to år. Nokre dagar etterpå kom eg att og ville ha klyparen heim, nyvølt og i skikkeleg stand. "Men me fann ikkje nokon feil, han virka då me prøvde han," sa dei. Kva skulle eg seie? Eg tok han heim, full i tvil, prøvde å starte, utan hell. Vel, lat meg no sjekke den raude leidningen, tenkte eg. Dæven! Eit nesten usynleg brot like ved kontakten
Eg kutta av eit par desimeter av leidningen, sette på ny kontakt, og sidan har både den raude leidningen og den raude glasklypparen fungert. Dagen etter var eg innom Sjø og Land, ba om forlatelse og forklarte tabben.
Klypparen er altså i beste velgåande, men Sjø og Land er nedlagt for fleire år sidan.
mandag 9. august 2010
SOVEROM MED SVALER
Gamleløa heime i Flekke var i full bruk fram til og med 1962, og me turka alt høyet. Som nemnt har eg ført nøye journal over turrhøytakinga sommaren for femti år sidan i den sjuande sansen min. Der kan ein lese at me hadde fått i hus 86 lass høy den 6. august. Berre fem lass var brøyehøy, resten hes. Så hesja me litt hå, så til saman kom det nitti lass inn i den store, gamle løa som Østen Flekke bygde i 1870-åra og sa at "ho vert aldri for lita." No hadde papen bygd på ein ekstra skut, men likevel sleit me fælt for å få inn alt turrhøyet. Her var det lite romantikk inne i biletet, berre steikvarme, høystøv og slit.
For eit par veker sidan nemnde eg at løa også kunne brukast til dans etter den aller nyaste rockemusikken som kom som ein farsott like inn i Bygde-Noreg mot slutten av femtitalet. Men dette kunne ikkje gått for seg i august. Då var det ikkje plass til stort meir enn vogna og merra og knapt nok det.
Før me vart så gamle at brørne mine arrangerte rockefest på løa, kunne ho nyttast til soverom. Me grov oss ned i høyet, kanskje me laga oss leie av tomme mjølsekker, og der låg me og venta på Jon Blund og Ole Lukkøye. I staden fauk det svaler til og frå reira under taket til langt inn i den lyse, lunka julinatta. Og når dei kom med kjeften full av mat inn i reiret, jubla dei små svaleungane og var frå seg av glede. Me høyrde lydar som me ikkje visste om fantest, me snakka om tussar og spøkjelse, og om Tunvorden som vakta gard og tun, men helst heldt til i gamlestova. Det susa stilt frå Hellaren og Jota, ei ugle hukra ovanfor bøgarden og det anga intenst frå nyturka høy.
Då var det vanskeleg å sova burt sumarnatta. Så noen ganger var det ålrait med turrøy og gisen løe.
For eit par veker sidan nemnde eg at løa også kunne brukast til dans etter den aller nyaste rockemusikken som kom som ein farsott like inn i Bygde-Noreg mot slutten av femtitalet. Men dette kunne ikkje gått for seg i august. Då var det ikkje plass til stort meir enn vogna og merra og knapt nok det.
Før me vart så gamle at brørne mine arrangerte rockefest på løa, kunne ho nyttast til soverom. Me grov oss ned i høyet, kanskje me laga oss leie av tomme mjølsekker, og der låg me og venta på Jon Blund og Ole Lukkøye. I staden fauk det svaler til og frå reira under taket til langt inn i den lyse, lunka julinatta. Og når dei kom med kjeften full av mat inn i reiret, jubla dei små svaleungane og var frå seg av glede. Me høyrde lydar som me ikkje visste om fantest, me snakka om tussar og spøkjelse, og om Tunvorden som vakta gard og tun, men helst heldt til i gamlestova. Det susa stilt frå Hellaren og Jota, ei ugle hukra ovanfor bøgarden og det anga intenst frå nyturka høy.
Då var det vanskeleg å sova burt sumarnatta. Så noen ganger var det ålrait med turrøy og gisen løe.
søndag 8. august 2010
BLOGGTØRKE OG MATAUK
Stundom går det dagevis utan at eg skriv blogg. Andre gonger kjem det tekstar så å seie dagstøtt. Du kan med andre ord ikkje heilt stole på om her er noko nytt å lese.
Grunnen til bloggtørke kan vere at eg er utan tilgang på tastatur og nett. Slik var det i veka som gjekk, då me var nokre dagar i Austevoll og stelte hus og hage. Andre forklaringar er at eg ikkje gidd eller ikkje kjem på noko glupt å skrive om. (Om eg nokonsinne skriv noko glupt, kan saktens diskuterast.) Ei årsak ken vere tidsnaud, men det kan eg ikkje seie eg har hatt i det siste. Vel - både før og etter opphaldet i Bekkjarvik dreiv eg hardt med bærsanking og safting. No er det knapt eit solbær att i hagen, men derimot ei fin samling saftflasker i kjellaren. Dessutan skal me ha nokre porsjonar med sukra rips i frysaren. Og i går kom det på plass ein bra slump blåbærsyltety i den same fryseboksen etter at me hadde hatt oss ein tur opp i sjukehusmarka. Pluss ein boks med forvella sopp. Det skal kome fleire. Kanskje eg nemner det neste gong eg skriv.
Grunnen til bloggtørke kan vere at eg er utan tilgang på tastatur og nett. Slik var det i veka som gjekk, då me var nokre dagar i Austevoll og stelte hus og hage. Andre forklaringar er at eg ikkje gidd eller ikkje kjem på noko glupt å skrive om. (Om eg nokonsinne skriv noko glupt, kan saktens diskuterast.) Ei årsak ken vere tidsnaud, men det kan eg ikkje seie eg har hatt i det siste. Vel - både før og etter opphaldet i Bekkjarvik dreiv eg hardt med bærsanking og safting. No er det knapt eit solbær att i hagen, men derimot ei fin samling saftflasker i kjellaren. Dessutan skal me ha nokre porsjonar med sukra rips i frysaren. Og i går kom det på plass ein bra slump blåbærsyltety i den same fryseboksen etter at me hadde hatt oss ein tur opp i sjukehusmarka. Pluss ein boks med forvella sopp. Det skal kome fleire. Kanskje eg nemner det neste gong eg skriv.
tirsdag 27. juli 2010
DÅ ROCKEN KOM TIL FLEKKE
I 1955 laga filmen "Blackboard Jungle" bruduljar. I opningssekvensen får me høyre Bill Haleys "Rock Around the Clock", ein låt som mange ser på som startskotet for den høgt elska og djupt forakta musikkforma Rock 'n Roll. Seint på året signerte Elvis sin første platekontrakt. Sommaren 1957 var rocken komen til Flekke, nærmare bestemt inn på løa vår.
Ein liten analyse kan avsløre to kanalar: Brørne mine gjekk på Falchs Pensjonat- og Realskole i Dale der det kom ungdom frå det ganske land, ikkje minst frå kjempestore byar som Oslo, Bergen og Trondheim. Ein ungdom som vart gripen i rockeopptøyar då filmen Rock Around the Clock gjekk i Bergen i 1956, vart send til skulen i Dale, for eksempel.
Men den utløysande årsaka til rockemønstringar på løa vår nokre sundagskveldar sommaren 1957 var nok byungdommane som var på ferie i Flekke. Ei heil lita røys av ungdommar frå Bergen og andre fjerne strøk ferierte i bygda hos nære eller fjerne slektningar og vener. Dei fraterniserte villig med oss innfødde og innvigde oss i trendar ute i den vide verda. Somme av dei hadde grammofon - platespelar heitte det no - og bunkar med små 45-plater i ymse fargar. Papen opna for at sønene fekk stå ansvarleg for tilskipingar på løa, og låvegolvet låg vel til rette for danseføtene. I høystålet fanst det mjuke og gode kvileplassar. Snart ljoma rocken utover bygda. Elvis, Tommy Steele, Fats Domino, Paul Anka, Jerry Lee Lewis ... you name it.
Sjølv var eg berrre tolv år og aller nådigast med på kjøt og flesk ei stund utover kvelden. Ungdommar i Flekke som hadde passert tenåra, kikka innom, riste på hovudet og mumla noko om å få tak i ein trekkspelar. Somme spreidde rykte om usømelege øvingar i høyet.
Papen og mamma sette lite pris på musikkforma, men var nok fornøgde med at sønene heldt seg heime, så dei fann seg i skrammelet ei stund utover sundagsnatta. Men dei skulle no stå opp klokka seks og mjølke, og så var det slått, slått og atter slått. Så etter midnatt gjekk papen ut på gongen ved soverommet og skrudde ut sikringane til uthusa. "Men trur du ikkje at han dare byfyren hadde batteri på spelaren sin!" avslutta han då han seinare gjorde greie for det nyttelause tiltaket sitt.
Ein liten analyse kan avsløre to kanalar: Brørne mine gjekk på Falchs Pensjonat- og Realskole i Dale der det kom ungdom frå det ganske land, ikkje minst frå kjempestore byar som Oslo, Bergen og Trondheim. Ein ungdom som vart gripen i rockeopptøyar då filmen Rock Around the Clock gjekk i Bergen i 1956, vart send til skulen i Dale, for eksempel.
Men den utløysande årsaka til rockemønstringar på løa vår nokre sundagskveldar sommaren 1957 var nok byungdommane som var på ferie i Flekke. Ei heil lita røys av ungdommar frå Bergen og andre fjerne strøk ferierte i bygda hos nære eller fjerne slektningar og vener. Dei fraterniserte villig med oss innfødde og innvigde oss i trendar ute i den vide verda. Somme av dei hadde grammofon - platespelar heitte det no - og bunkar med små 45-plater i ymse fargar. Papen opna for at sønene fekk stå ansvarleg for tilskipingar på løa, og låvegolvet låg vel til rette for danseføtene. I høystålet fanst det mjuke og gode kvileplassar. Snart ljoma rocken utover bygda. Elvis, Tommy Steele, Fats Domino, Paul Anka, Jerry Lee Lewis ... you name it.
Sjølv var eg berrre tolv år og aller nådigast med på kjøt og flesk ei stund utover kvelden. Ungdommar i Flekke som hadde passert tenåra, kikka innom, riste på hovudet og mumla noko om å få tak i ein trekkspelar. Somme spreidde rykte om usømelege øvingar i høyet.
Papen og mamma sette lite pris på musikkforma, men var nok fornøgde med at sønene heldt seg heime, så dei fann seg i skrammelet ei stund utover sundagsnatta. Men dei skulle no stå opp klokka seks og mjølke, og så var det slått, slått og atter slått. Så etter midnatt gjekk papen ut på gongen ved soverommet og skrudde ut sikringane til uthusa. "Men trur du ikkje at han dare byfyren hadde batteri på spelaren sin!" avslutta han då han seinare gjorde greie for det nyttelause tiltaket sitt.
mandag 26. juli 2010
RAPPORT FRÅ BÆRHAGEN
For snart åtti år var det Karl Flekke som eit par år åtte garden heime, og han planta nokre bærbusker nedanfor stova. Tretti år seinare planta mamma fleire solbærbusker ovanfor eldhuset. Papen forærte alle buskene ein god klatt møk kvar bidige vår, og dei lønte denne gjerninnga med rikelege mengder rips, solbær og stikkelsbær.
Så gjekk det om lag femten år, og Anne og eg flytte til Husnes med vår veksande familie. Eg skar ned ein der stiklingar av rips- og solbærbuskene ein vår me var i Flekke, og dei slo rot i hagen i Furuvegen. I 1983 grov me dei opp og planta dei på Eikelandsberget i den nye hagen vår der.
Men dei var helst pjuskne og gav lite avling i fleire år. Eg var på nippet til å ruske dei opp og hive dei på bålet. Dei fekk likevel ein ny sjanse; eg heiv på rikeleleg med kalk og litt seinare på våren ekstra rikeleg med fullgjødsel. No skjønte buskene at noko stod på, og dei fekk fart på seg. Dei siste åra har dei bore raust med både rips og solbær. Solbæra vert til saft, og mykje av ripsen no til dags vert dessertbær. Safta er høgt verdsett av alle som får smake. Ho har jamvel vore nytta til Kir Royal. Sukra rips er ein bankers når sønene er heime. Barneborna er litt meir skeptiske, iallfall ho eldste, som er hos oss no. Sigurd ville svært gjerne ha sukra rips med vaniljesaus, men utan bæra. Sausen derimot!
Me har ein heil liten skog med mynte - to sortar - i krydderkassen vår. Eg har komponert ein gele av rips med mynte. Han smakar herleg, problemet er at det berre er eg som vil ha. Svigermor mi var forresten glo etter den vanlege ripsgeleen som eg produserte.
No er det grenser for kor mykje saft og gele me to gamle treng, og dermed vert noko av ripsen ført tilbake til naturen, til glede for trast og skjor. I fleire år hausta me litt bær ved sjølvplukk på Haktorsens gartneri, og seinare i hagen på Valen sjukehus. Begge delar er avvikla no, så det kjem vel med at me er sjølvforsynte og vel så det.
Så gjekk det om lag femten år, og Anne og eg flytte til Husnes med vår veksande familie. Eg skar ned ein der stiklingar av rips- og solbærbuskene ein vår me var i Flekke, og dei slo rot i hagen i Furuvegen. I 1983 grov me dei opp og planta dei på Eikelandsberget i den nye hagen vår der.
Men dei var helst pjuskne og gav lite avling i fleire år. Eg var på nippet til å ruske dei opp og hive dei på bålet. Dei fekk likevel ein ny sjanse; eg heiv på rikeleleg med kalk og litt seinare på våren ekstra rikeleg med fullgjødsel. No skjønte buskene at noko stod på, og dei fekk fart på seg. Dei siste åra har dei bore raust med både rips og solbær. Solbæra vert til saft, og mykje av ripsen no til dags vert dessertbær. Safta er høgt verdsett av alle som får smake. Ho har jamvel vore nytta til Kir Royal. Sukra rips er ein bankers når sønene er heime. Barneborna er litt meir skeptiske, iallfall ho eldste, som er hos oss no. Sigurd ville svært gjerne ha sukra rips med vaniljesaus, men utan bæra. Sausen derimot!
Me har ein heil liten skog med mynte - to sortar - i krydderkassen vår. Eg har komponert ein gele av rips med mynte. Han smakar herleg, problemet er at det berre er eg som vil ha. Svigermor mi var forresten glo etter den vanlege ripsgeleen som eg produserte.
No er det grenser for kor mykje saft og gele me to gamle treng, og dermed vert noko av ripsen ført tilbake til naturen, til glede for trast og skjor. I fleire år hausta me litt bær ved sjølvplukk på Haktorsens gartneri, og seinare i hagen på Valen sjukehus. Begge delar er avvikla no, så det kjem vel med at me er sjølvforsynte og vel så det.
lørdag 24. juli 2010
MENNESKETS BESTE VEN
No i hundedagane er det tida for å sende ein tanke til denne vår beste ven, som det heiter. Ja, hunden kan følgje deg i tjukt og tunt, han stiller opp for deg når du plystrar på han og kan ta på seg dei suraste plikter. Men så kan ein undrast om mennesket er hundens beste ven. Ofte har han vorte omtalt med forakt, ja, det halvveges banneordet "Ka hon'n" (normalisert: "Kva hunden!" ) er nesten sidestilt med ord som er brukte om svært vonde figurar. Ordet kynisk er avleidd frå det greske ordet for hund: kynos, altså er du hundeaktig når du er kynisk. Det har ikkje hunden fortent, spør du meg. Eit hundeliv og gå i hundane er andre uttrykk for hundeforakt, noko gode vener burde avstå frå. Så eg lurer på om me har gjengjeldt venskapen på ein verdig måte.
Anne er frå øya Selbjørn. Det er eit merkeleg namn, og kanskje avleidd frå (norrønt:) Salbjǫrn, som skulle tyde bjørnen i salen, altså ein bjørn inne i stova. Dette må vere ei omskriving av ordet hund, noko som er typisk for ein type ordbilete i gammalnorsk tid som dei kallar for kjenningar. Dei kunne til dømes kalle silda for sjøpil og pila for bogesild. Skipet vart omtalt som bølgjehest, osb. Men kvifor vart øya kalla Selbjørn og ikkje rett og slett Hund, som kan ha vore det gamle namnet på øya? Ei anna øy i kommunen heiter Hundvåkøy. Jau, å seie ordet hund på sjøen, var farleg, eit tabuord det følgde ulukke med. Men når dei låg der og pilka pale i heiden tid, kanskje ute med Marsteinen, kunne dei peike på øya og seie: "Skal me ro inn åt Selbjørn?" og verte forstått. Ei festleg namnetolking, som større fagfolk enn eg har konstruert. Men kvifor kalle øya Hund då, viss heile dette resonnementet held? Tja, det var vanleg å bruke dyrenamn på øyar og fjell, sikkert fordi dei såg likskap. Øya kunne minne om ein kvilande bissevov, tippar eg.
Men dei tok frykteleg feil når dei trudde at det var farleg å seie ordet på sjøen. Eg har prøvd, og det gjekk fint kvar gong. Dessutan gjekk det fint å ha Bobbi med i båt før i tida.
Anne er frå øya Selbjørn. Det er eit merkeleg namn, og kanskje avleidd frå (norrønt:) Salbjǫrn, som skulle tyde bjørnen i salen, altså ein bjørn inne i stova. Dette må vere ei omskriving av ordet hund, noko som er typisk for ein type ordbilete i gammalnorsk tid som dei kallar for kjenningar. Dei kunne til dømes kalle silda for sjøpil og pila for bogesild. Skipet vart omtalt som bølgjehest, osb. Men kvifor vart øya kalla Selbjørn og ikkje rett og slett Hund, som kan ha vore det gamle namnet på øya? Ei anna øy i kommunen heiter Hundvåkøy. Jau, å seie ordet hund på sjøen, var farleg, eit tabuord det følgde ulukke med. Men når dei låg der og pilka pale i heiden tid, kanskje ute med Marsteinen, kunne dei peike på øya og seie: "Skal me ro inn åt Selbjørn?" og verte forstått. Ei festleg namnetolking, som større fagfolk enn eg har konstruert. Men kvifor kalle øya Hund då, viss heile dette resonnementet held? Tja, det var vanleg å bruke dyrenamn på øyar og fjell, sikkert fordi dei såg likskap. Øya kunne minne om ein kvilande bissevov, tippar eg.
Men dei tok frykteleg feil når dei trudde at det var farleg å seie ordet på sjøen. Eg har prøvd, og det gjekk fint kvar gong. Dessutan gjekk det fint å ha Bobbi med i båt før i tida.
fredag 23. juli 2010
HUNDEDAGANE
I dag begynner hundedagane og varer ein månad. Det heiter seg at det var egyptarane som fann opp nemninga på denne varmaste perioden i året. I stjernebiletet Store hund kom den mest lyssterke stjerna Sirius - Hundestjerna - til syne. Egyptarane i oldtida laut lite på teikn i sol, stjerner og måne fordi dei ikkje hadde kalender frå Rema 1000 på veggen og heller ikkje internett og tekst-tv. Slik var det her i landet og. Så prøvde dei etter beste evner å tolke vêr og andre viktige fenomen ut frå primstav og himmelteikn. Ja, nordmennene hadde primstaven dei, det trur eg ikkje egyptarane hadde.
Når det var snakk om å spå vêret, var det dessverre nokså sprikjande tolkingar dei la for dagen: Kjem hundedagane med godvêr, skal dei gå ut med styggevêr. Alternativt: Det vêret me har når hundedagane år inn, skal vare heile perioden, altså ein månad. Eller: Det vert same vêret når dei går ut som når dei går inn. Elles skal ein vere på vakt mot hundar i den perioden. Dei er utsette for hundegalskap. Maten vert raskare skjemd i hundedagane, mjølka surnar lettare, lik i sjøen flyt opp, i det heile er det ei tid ein må tenkje seg om og vere på vakt mot både trolldom og djevelskap.
Me fekk iallfall ein flott inngang, sol og godvêr i fleng i dag. Mykje tyder på at godvêret held seg nokre dagar. Eg tenkjer me held fast på variant to ovanfor. Men eg ser mørkt på garnfiske. Det er meldt fare for store mengder maneter i sjøen framover. Og det er noko hundenskap å få i garna.
Når det var snakk om å spå vêret, var det dessverre nokså sprikjande tolkingar dei la for dagen: Kjem hundedagane med godvêr, skal dei gå ut med styggevêr. Alternativt: Det vêret me har når hundedagane år inn, skal vare heile perioden, altså ein månad. Eller: Det vert same vêret når dei går ut som når dei går inn. Elles skal ein vere på vakt mot hundar i den perioden. Dei er utsette for hundegalskap. Maten vert raskare skjemd i hundedagane, mjølka surnar lettare, lik i sjøen flyt opp, i det heile er det ei tid ein må tenkje seg om og vere på vakt mot både trolldom og djevelskap.
Me fekk iallfall ein flott inngang, sol og godvêr i fleng i dag. Mykje tyder på at godvêret held seg nokre dagar. Eg tenkjer me held fast på variant to ovanfor. Men eg ser mørkt på garnfiske. Det er meldt fare for store mengder maneter i sjøen framover. Og det er noko hundenskap å få i garna.
torsdag 22. juli 2010
HØNS PÅ SOMMARLEIR
Nei, når dette er skrive, kjem det ikkje fleire bloggar om høner. Iallfall ikkje på lenge.
Mamma, som til vanleg var ei forsiktig, jordnær kone, fann ein gong på noko heilt aparte. Det var sommar, og som før fortalt kunne nokon kvar verte irritert over hønene som gjekk omkring, skeit der det passa dei, var i vegen, kakla og varp i hytt og pine. Så ho fann rett og slett på at dei skulle få flytte opp om bøgarden og bu der om sommaren. Der oppe ligg to kjempesteinar, så store som hus. Me kallar dei Storestaua og Eldstaua. For ikkje-sunnfjordingar legg eg til at staue er det same som stove/stue (>gammalnorsk: stófa). Storestaua kvilte på eit par andre steinar og berg slik at det var eit godt, turt rom under henne, bra høgt fremst, og smalare lenger innunder. Her kan det ha budd folk i steinalderen, tenkte eg. Men ho kan ha rast ned frå fjellet Hellaren lenge etter den tid. Under Hellaren var det og godt mogleg å bu, der var det eit stort innhukk der regnet aldri nådde til. Men Hellaren ser du ikkje på biletet nedanfor. På toppen var Storestaua flat, og det voks blåbær og buskvekstar. På Eldstaua voks det faktisk liljekonvall. Men ho låg godt nedi bakken utan noko stort, godt opphaldsrom under seg.
Det var under Storestaua hønene skulle få bu. Dei fekk seg vagl og verpekasse med på sommarleiren, og me bar dei pent og pynteleg på plass. Mat fekk dei og. Sommardagen var på hell, det kvelda og skymdest. Men kva så? Me såg nokre kvite dottar som kom baksande ned bakkane. Hønene ville heim allereie første kvelden. Dei ville såvisst ikkje bu under Storestaua, endå så vel alt låg til rette. Snart hadde dei fleste kome seg heim att. Men det mangla ei. Dagen etter viste det seg at eitt eller anna utyske, bjørn, ulv, rev eller hønsehauk, kanskje ein røyskatt, hadde kverka henne, og berre delar av hamen låg att oppom garden.
Mamma laut erkjenne at hønsa i motsetning til sauer og kyr ikkje trong sommarferie.
Mamma, som til vanleg var ei forsiktig, jordnær kone, fann ein gong på noko heilt aparte. Det var sommar, og som før fortalt kunne nokon kvar verte irritert over hønene som gjekk omkring, skeit der det passa dei, var i vegen, kakla og varp i hytt og pine. Så ho fann rett og slett på at dei skulle få flytte opp om bøgarden og bu der om sommaren. Der oppe ligg to kjempesteinar, så store som hus. Me kallar dei Storestaua og Eldstaua. For ikkje-sunnfjordingar legg eg til at staue er det same som stove/stue (>gammalnorsk: stófa). Storestaua kvilte på eit par andre steinar og berg slik at det var eit godt, turt rom under henne, bra høgt fremst, og smalare lenger innunder. Her kan det ha budd folk i steinalderen, tenkte eg. Men ho kan ha rast ned frå fjellet Hellaren lenge etter den tid. Under Hellaren var det og godt mogleg å bu, der var det eit stort innhukk der regnet aldri nådde til. Men Hellaren ser du ikkje på biletet nedanfor. På toppen var Storestaua flat, og det voks blåbær og buskvekstar. På Eldstaua voks det faktisk liljekonvall. Men ho låg godt nedi bakken utan noko stort, godt opphaldsrom under seg.
Det var under Storestaua hønene skulle få bu. Dei fekk seg vagl og verpekasse med på sommarleiren, og me bar dei pent og pynteleg på plass. Mat fekk dei og. Sommardagen var på hell, det kvelda og skymdest. Men kva så? Me såg nokre kvite dottar som kom baksande ned bakkane. Hønene ville heim allereie første kvelden. Dei ville såvisst ikkje bu under Storestaua, endå så vel alt låg til rette. Snart hadde dei fleste kome seg heim att. Men det mangla ei. Dagen etter viste det seg at eitt eller anna utyske, bjørn, ulv, rev eller hønsehauk, kanskje ein røyskatt, hadde kverka henne, og berre delar av hamen låg att oppom garden.
Mamma laut erkjenne at hønsa i motsetning til sauer og kyr ikkje trong sommarferie.
Her ser du hønseruta. Storestaua ligg rett ovanfor bøgarden, og Eldstaua ligg eit lite steinkast unna.
onsdag 21. juli 2010
BLÅ HØNER
Ein dag eg kom bort på låven vår i Flekke i gamle dagar, trefte eg ei av dei frittgåande hønene våre, fin og blå i fjørdrakta kome stolt spankulerande ned låvebrua. Rett etter kom ei til, og endå ei... Dei hadde fått ein dus, blågrå farge, nokså ulik den kvite italienarfargen dei vanlegvis skulle ha. Kva skal dette tyde?
Jau, inne i ein krok låg det ein sundriven sekk med Odda Trollmjøl, eit gjødningsstoff dei produserte i det som no er nabobygda vår. Denne pulveriserte gjødsla var blå og populært å spreie på snøen der han låg litt for lenge på vårparten. Snøen smelta raskare, og graset fekk ein god start. Av ein eller annan grunn rulla hønene seg der, forfengelege som dei var. Bror Arne forklarte fenomenet slik: "Det var nok ei høne som prøvde det, og så tykte dei andre at ho vart flott og gjorde likeeins."
Men egga vart ikkje blå.
Jau, inne i ein krok låg det ein sundriven sekk med Odda Trollmjøl, eit gjødningsstoff dei produserte i det som no er nabobygda vår. Denne pulveriserte gjødsla var blå og populært å spreie på snøen der han låg litt for lenge på vårparten. Snøen smelta raskare, og graset fekk ein god start. Av ein eller annan grunn rulla hønene seg der, forfengelege som dei var. Bror Arne forklarte fenomenet slik: "Det var nok ei høne som prøvde det, og så tykte dei andre at ho vart flott og gjorde likeeins."
Men egga vart ikkje blå.
tirsdag 20. juli 2010
EKLE DYR
Eg støttar bloggkollega Gunnar i synet på egg (18. juni 2010), og eg kjem ikkje unna at egga kjem frå høna. Høner er i og for seg ålreite dyr, men dei kunne vere plagsame stundom. Heime hadde me og nokre få høner, som regel passeleg til eige forbruk av egg. Dei gjekk fritt omkring, og sommars tid kunne du treffe dei på dei mest irriterande plassar i og kring løa. Og når me kom med høylass og merra tok full peising opp låvebrua, kunne du forlite deg på at det fauk opp ei kaklande høne mellom frambeina på øyken, så det var nære på at både merr og lass kunne hamne utanfor låvebrua. Eller når me ville strekkje oss ei kort stund i ein høydunge, risikerte me eit KAKAKAKA og flaksande hønevenger oppetter dei brune, halvnakne kroppane våre.
Ein sommar bror Steinar og eg streva som hardast med slått og turrhøy, kvelvde eg meg nedpå i middagskvilda og duppa av ei kort stund. Bror Steinar kunne fortelje då eg atter kom til sans og samling, at eg hadde snakka i søvne og fordømt eggprodusentane våre på det hardaste: "Høner! Ekle dyr!"
Men egg er godt!
Ein sommar bror Steinar og eg streva som hardast med slått og turrhøy, kvelvde eg meg nedpå i middagskvilda og duppa av ei kort stund. Bror Steinar kunne fortelje då eg atter kom til sans og samling, at eg hadde snakka i søvne og fordømt eggprodusentane våre på det hardaste: "Høner! Ekle dyr!"
Men egg er godt!
Abonner på:
Innlegg (Atom)