AMERIKATUREN 10: CHEVROLET IMPALA

Då eg vakna til live utpå dagen etter ei skikkeleg sovenatt, fann eg vegen opp i stova til dei to systrene Thora og Marie. Thora var frua i huset, to-tre og seksti år, trur eg. Den ugifte systera Marie, lærar i mellom anna latin, var eit par-tre år yngre. Dei stappa i meg mat og tok i det heile pent imot meg. Så kom pappa Cliff (Clifford) og sonen Dave heim frå jobb. Familien dreiv eit vaskeri i byen. Dessutan eigde Dave eit vaskeri i ein naboby, Red Wing. Cliff var seksti år, lubben og godsleg, og med eit lite hjarteproblem. Men godhjarta var han. Sonen Dave var ti år eldre enn eg. 

   Kva skulle Dave finne på for å kombinere underhaldning, bli-kjent-prat og sight-seeing? Jau, han bad meg med på biltur. Ikkje med seg sjølv bak rattet; eg skulle få lærekøyre bilen hans! Det var ein Chevrolet Impala med automatgir. Lat meg straks få skyte inn at det gjekk 49 år før eg sjølv vart medeigar i ein bil med automatgir. Det hende for halvtanna år sidan då me kjøpte vår Subaru Forester.

   Så fekk me prate om laust og fast, og eg fekk sjå litt av landskapet i Wisconsin. Eg lærte ikkje så lite om bilkøyring, trafikkreglar og skilting. Når du kom til eit STOP-skilt, skulle du stoppe og sjå deg om, og ikkje køyre vidare før du var sikker på å ha fri bane. For nokre få år sidan fekk me eit slikt Stop-skilt på Husnes, men det er ikkje alle som skjønar at stopp betyr stopp.

  Eg sat mykje og svært mange mil i bilen til Dave dei neste vekene, men som regel sat eg i høgre setet med armen oppe i det opne vindauget. Det førte med seg at eg vart mykje brunare på høgre armen enn på venstre. 

   Eg oppdaga fort at USA var eit billand, at bilen var viktig for land og folk, og at dei gjerne sette seg i bilen når dei skulle eit lite ærend. Eg sa mange gonger "nei takk" når eg ville gå ein snartur ned til by'n (nokre hundre meter frå huset), og dei  tilbaud meg bilskyss.

   Men det var kjekt å få køyre Chevrolet Impala med Dave som sjåførlærar.

AMERIKATUREN 9: DÅ MATHIAS FLEKKE DROG OVER THERE

Så var eg komen fram etter om lag tre døgn, lite og inkje søvn, venting og forseinkingar,  men  ingen dramatikk å snakke om. Men korleis var turen til Mathias Flekke syttifire år tidlegare? Det fortel han om i eit brev til ein grannegut heime i Flekke:

  

Det brevet du faar blir nok ikke saa langt, og tørt og kjedelig kan ogsaa hende det blir. Det er rart du naar man skal så  langt bort fra hjemmet. Langt fra kjente og kjære er man fjernet. Mindet om hjemstedet, hvor hver busk og hver sten bærer minde om barndomsdagene (…).

   Reisen her til gikk godt. Lørdagskvelden den 26de juli reiste vi fra Bergen. Billetten kostede fra Bergen og her til kr 174,00. Over Nordsøen fulgte vi med dampskibet ”Mercur”. Det huskede adskilligt på sig, saa størstedelen af mit reisefølge var ondt søsyge. Jeg var hele tiden frisk og følte ikke noget til søsygen. Vi kom til Newcastle i England 28de. Det er ikke sædvanligt at man kommer til denne by, saa vi havde et stort besvær med at finde agenten. Over England til byen Liverpool kjørte vi med banen på 5 timer. Det var en frygtelig kjøring. I Liverpool var vi 1 1/2 dag. Alle engelske storbyer er lige hverandre. Husene er næsten sorte av stenkulsrøg. Jeg finder det ikke saa underlig om engelskmændene gjerne reiser til udlandet en tid af aaret. Vi forlod England 30te juli med dampskibet ”Germanic”, som tilhører ”Hvide stjerneline”. Noksaa bra skib og taalelig behandling. Kosten skulde være noksaa bra, men jeg kunde ikke rigtig like den. Det kommer vel med paa slige reiser om man er forsynet med lidt niste selv, især rugkavringer og spekekjød er godt. Over Atlanterhavet havde vi pent veir, langt penere end over Nordsøen. Der var 800 mennesker om bord foruden mandskabet, som skulde udgjøre 156 mand. Skibet er ikke af de største. Der er mange skibe der er mere end dobbelt saa store. Omtrent 9 døgn var vi i havet og 3 døgn tog det med jernbanen fra New York og op her til St. James. (Det udtales St. Jems.)

Eg trur det er snakk om St. James som ligg sør i Minnesota. Det slår meg at han ikkje skriv det slag om sjølve møtet med USA då han kom til lands i New York. Det har kanskje gått så raskt og knirkefritt at han ikkje kjem på  å nemne det. Sidan han nemner agenten i Newcastle og at han snakkar om ein billett frå Bergen til St. James, skjønar me at heile ferda er nøye tilrettelagd.  Verdsveven er så visleg innretta i dag at me finn både bilete og andre opplysningar om gamle skip. Her er "Mercur"!  Og kva med "Germanic"-skuta. Jamvel turen til Mathias er nemnd: Frå Liverpool 30.7.1890 til New York 8.8! Berre klikk her!
   Og han slapp å dra innom Island. Men seksten reisedagar pluss turen frå Flekke til by'n vart nok drygare enn mine tre

AMERIKATUREN 8: ENDELEG I HUS

Så stod eg i ankomsthallen i det internasjonale terminalbygget på Kennedy-flyplassen i eit mylder av framande og kjende meg heimlaus, frendelaus og lite kjend og lika på leiken ille. Eg skulle jo vidare, eg skulle finne flya til North Western Airlines, og dei gjekk visstnok frå ein annan stad på den digre flyplassen som no låg meir og meir innhylla i kveldsmørkret, trass i alle lysa. Men så såg eg ei dame frå det islandske flyet vårt, og eg visste at ho skulle same vegen og var kjend i dette landet. Ein føremon med all ventinga på Island var at mange av oss vart litegrann kjende med kvarandre. Og ho der var norsk, gift med ein amerikanar og skulle heim etter ein ferietur i gamlelandet. Så då hekta eg meg på henne, så å seie.

   Me gjekk på ein buss som flytte oss nokre hundre meter til ein annan inngang, og etter litt meir venting sat eg på eit nytt fly, eit jetfly denne gongen.

   No kjende eg meg bra ovanpå og småsov mykje av vegen vidare. Me var nedom Detroit og Milwaukee før me landa i Minneapolis. No var det midt på natta og nesten folketomt i hallane på flyplassen. Då eg kom inn dit, runga det over høgtalarnettet at ein person med eit namn som kunne vere mitt eige, skulle melde seg i ein informasjonsskranke.  Eg har eit etternamn som byr på uttaleproblem for utlendingar, ikkje minst for engelsktalande.

   Jau, dei hadde eit telefonnummer til meg som eg skulle ringje, så skulle eg verte henta. Nummeret var sjølvsagt fullt av både tal og bokstaver, slik amerikanske nummer kunne vere, og det same var talskiva i telefonboksen. "Kan du hjelpe meg?" spurde eg ein kar i nærleken, og han sa eg skulle ringje O for Operator. Eg så gjorde. Eg bad om å få ringje med noteringsoverføring (altså at  dei eg ringde til, skulle betale for samtalen), og leksa opp telefonnummeret. Då ville telefonsentralbordet vite kva eg heitte, og ikkje berre det: Eg måtte stave namnet mitt. No dreiv me lite med staving på engelsk der heime på Firda gymnas, utan at eg dermed vil klandre engelskopplæringa vår. Eg heiv meg uti det, og litt stamming og fomling etter dei rette lydane vart det nok. Men då eg var halvveges ute i etternamnet, sa det i den andre enden: "Ou kei, dæts enoff!" Og snart stod eg og snakka med firmenningen min, David Allan Evenson.

   Han hadde om lag førti engelske mil å køyre for å plukke meg opp. Han og fleire frå familien hadde sete i timevis og venta på meg dagen før, stakkars folk, men så hadde dei funne ut at dei kunne vente heime og heller gjere det på denne måten.

   Det vart ikkje så mykje prat på den korte vegen til River Falls denne natta. Me kom fram til ein småby og eit fint hus med ein stor hage med ein stor plen. Dave viste meg vegen ned i kjellaren, det beste og svalaste rommet no i den intense sommarvarmen. Etter tre døgn utan å vere ute or kleda, kunne eg endeleg stupe opp i ei herleg seng og sove.

AMERIKATUREN 7: GJENNOM PORTEN

Utpå morgonkvisten fann islendingane det for godt å få oss om bord i flyet og starte opp. Eg kan ikkje hugse at dei kom med nokon forklaringar på det lange avbrotet. Kanskje pilotane  hamna på fylla i heimbyen? Eg trur det må ha vore ei laurdagsnatt. Kanskje bensinbutikken var stengd den natta, så dei ikkje fekk bunkre for ferda over Atlanteren? Eller hadde dei mista ein propell? Eller noko heilt anna?  Skal tru om me sat oskefast? Det var då berre nokre månader sidan landet fekk ei ny øy med ein eldsprutande vulkan i midten: Surtsey ved  Vestmannaeyjar.
   Me letta, men no var det berre nokre minuttars sveving før me landa på Keflavik. Så sat me og venta der eit par timar. Omsider tok flyet av, og me fauk mot vest utover Atlanteren.
   Eg burde ha hugsa meir frå flyferda enn eg gjer. Det var jo mange timar å sitje der. Kanskje eg sov litegrann? Det hadde eg knapt fått gjort den natta eg sat på toget på veg til Oslo. Og slett ikkje den natta i Reykjavik.
   Etter nokre timar såg me land, vide vidder med skog og øydemark. Me var i Nord-Canada. Der var me nede ein tur, men etter ein god halvtime drog me vidare mot sørvest.
   Utpå kvelden, eg trur det var i åttetida, landa me på Kennedy Airport ved New York. Ute var det begynt å mørkne, noko som eg ikkje var van med i juli månad heime i Flekke, der sola framleis skein på denne tida av døgnet. Nei, det gjorde ho sikkert ikkje denne julikvelden, for sommaren 1964 var ein av dei våtaste og suraste i manns minne der heime. Men det var varmt i lufta, formeleg lummert var det.
   Så var det eit hurlumhei av folk, passkontroll og toll. Tollmannen fatta interesse for kofferten min, forlangte å få han opna, tukla litt med underbuksene mine som låg der og sleppte meg gjennom porten og inn i God's own Country.

AMERIKATUREN 6: INGÓLFR ARNARSON

Flyet eg sat i, var eit propellfly som etter planen skulle ta meg til New York på sytten timar med ei mellomlanding i Reykjavik og ei i Nord-Canada. Det tilhøyrde eit islandsk flyselskap, ikkje det velkjende Loftleiðir, men eit selskap som heitte Icelandair. At det var eit stort passasjerfly med propellar, var ingen sensasjon i 1964.

   Utpå kvelden landa me rett ved Reykjavik, ikkje på Keflavik, men endå nærare byen. Me vart skyssa inn til eit venterom og fekk beskjed om å vente ein halv time. Då halvtimen var gått, fekk me høyre at det ville ta endå ein halvtime. Så begynte dei å ta i så det monna: To timar til. Me som skulle byte fly i New York, kunne berre gløyme tidsskjemaet. Og utpå natta kom det ny melding: Endå fire timars forseinking! Inga forklaring.

   Me fekk oss ein kopp kaffi og ei suppe som me diskuterte namnet på og innhaldet i. Og me fekk sendt telegram til folk som burde få vite at me sat der og venta. Så Dave og familien fekk eit hint om årsaka til at eg ikkje dukka opp i Minneapolis då eg skulle.

   Eg nytta høvet til å sjå meg om i Reykjavik by i dei seine nattetimane. Det var lite folk å sjå, men eg høyrde nokre ungdommar som skråla borte i ei gate. Artig å lese gatenamna på eit språk som både likna og ikkje likna på alderdommeleg nynorsk.

   Så fekk eg helse på ein kjenning heimanfrå, eller nesten heimanfrå: Ingólfr Arnarson. Han stod på sin sokkel i framstamnen på skipet sitt og skoda, nett som på statuen i grannebygda Rivedal. Den gongen høyrde jo Rivedal til Fjaler kommune, så eg kan vel seie at me var sambygdingar. Han var den første landnåmsmannen på Island og kom ifølgje islandske soger i året 874. Rivedølene meiner han kom frå Rivedal. I sogene står det at han kom frå Dalsfjorden i Fjaler, men ikkje meir nøyaktig lokalisert.

   I studietida mi i Bergen var eg på ei gjesteførelesing der ein islandsk professor snakka om stadnamn i heimlandet sitt. Hovudpoenget hans var at mange av namnetydingane i islendingesogene er svært tvilsame, og at det ofte er naturformasjonar og ikkje namnet på landnåmsmenn som har gitt opphav til ei rekkje islandske stadnamn. Ja, han meinte at det ofte var omvendt: Stadamnet gav grunnlag for reint oppdikta namnesegner om påståtte landnåmsmenn og ymse hendingar. Og han gjekk så langt at han ymta varsamt om at sjølvaste Ingolv kunne vere ein oppdikta figur. 

   Dette nemnde eg med papen ein gong. Han var stille nokre sekund, men svarte: "Ta no ikkje han Ingolv frå oss!"

   Så det gjer eg ikkje. Me slår fast at han har levd, at han innleidde det islandske landnåmet, at han var frå Fjaler, og at han står støypt i bronse både i Reykjavik og i Rivedal!

   

AMERIKATUREN 5: FØRSTE ETAPPE

Så stod eg der med ein koffert i Flekke vegeskift og venta på bussen. Nitten år og lite reisevan, hadde aldri vore i fly og knapt nok på eit tog, og aldri lenger vekk enn Bergen og ymse stader i eige fylke. Men bevares, morfar Peter reiste til Amerika som tjueåring, og det utan engelskkunnskapar. Mange drog i mykje yngre alder både til sjøs og til den andre sida av havet.

   På flybilletten som eg bar i innerlomma, stod det at eg skulle dra frå Fornebu. Turen dit gjekk heilt etter programmet, buss til Vadheim, sognebåten inn fjorden til midtfjords, som det heitte, der me gjekk over i den korresponderande båten som frakta oss inn til Flåm, Flåmsbana til Myrdal, nattoget frå Bergen til Oslo, og til sist flybuss til Fornebu.

   Ein kar i gardeuniform gjekk på bussen i Bygstad. Han òg heitte Reidar, og me gjorde oss kjende med kvarandre og heldt lag. Han skulle jo til hovudstaden og tene Kongen.

   På nattoget kom eg i prat med ein amerikanar frå New York, som dreiv og vandra i den norske fjellheimen. Eg ymta frampå om at det måtte vere stussleg for ein mann frå verdsbyen å feriere i landet vårt, men han bles og meinte at New York ikkje hadde anna enn honky-tonk å by på. Norsk natur var mykje meir gjevande. Likevel heldt eg fram med ferda mi mot heimlandet hans.

   Så kom eg altså for første gong i mitt liv til hovudstaden, det var tidleg morgon, og heile dagen kunne brukast til å utforske byen. No hugsar eg ikkje anna frå den dagen enn at eg gjekk i ein bank og kjøpte dollars. Det var i den tida då me måtte ut med om lag kroner 7,15 for ein dollar. Og så fann eg bussen som skyssa meg til Fornebu. Flyet skulle gå utpå kvelden, og eg passa på å vere der i god tid.

   Det kom vel med, for eg fann ikkje utgangen min så heilt med det same. Ikkje før eg fann ut at eg først måtte gjennom passkontrollen før eg kom inn i avdelinga for utanlandsavgangar. Vel, eg hadde svært god tid, flyet var minst ein time forseinka. Og då me endeleg letta, var det ikkje lenge før det skulle ned i Stavanger, viste det seg. Stavanger! Hadde eg visst det før, kunne eg ha spart meg for ein del reisetid og utsett mitt første møte med hovudstaden til ein annan gong.

AMERIKATUREN 4: FØREBUINGAR TIL FERDA

Å reise til USA var ingen spøk. Ein kunne ikkje berre gå ned i vegeskiftet i Flekke og vente på bussen den dagen ein fekk lyst å dra. Eller gå ut på bryggja og hoppe på den første  og beste dalsfjordbåten som la til kai. Først måte eg ha pass. Då måtte eg leggje fram dåpsattest, og det viste seg å by på problem. Dåpsattest hadde eg hatt ein gong. Men kvar var han no? Eg var gymnasiast på Sandane og var avskoren frå å leite. Dei heime endevende hus og heim, men fann han ikkje. Til slutt tok dei  kontakt med presten og bad han pent om å skrive ut ny. No var ikkje denne karen av dei raskaste til å hente fram kyrkjeboka og fylle ut ein ny attest. Det varte og rakk, og i mellomtida fann mamma den gamle dåpsattesten min. Utpå sommaren kom ein gammal, pensjonert prest inn som vikar mens vår eigen prelat hadde sommarferie. Den aldrande gubben treiv tak i ein del forefallande saker og sende meg ein ny dåpsattest, utfylt med skjelvande gammalmannsskrift.

   Så laut eg ha visum. Å kome inn i det forjetta land var ikkje så enkelt då heller. Eg måtte svare på ei rekkje rare spørsmål og mellom anna gå god for at verken eg eller andre i familien var kommunistar. ”Der ryk turen din,” meinte nokre av venene mine som sokna til den ytre høgresida og  hadde vondt for å sjå skilnaden mellom ein AUF-medlem og ein reinhekla kommunist.

   Då visumet var på plass, dukka det opp eit  nytt problem. Eg vart innkalla til sesjon. Og sidan eg truleg den dagen var på hi sida av NATO-området, laut eg heilt til Bergen by og ordne dette.

   Ei anna sak var å korrespondere med David i Wisconsin om korleis det stod til med reiseførebuingane mine, og om alt var klart. Epost og sms var lite utbreidd, og eit flybrev tok ei lita veke. Å ringje var spinndyrt, trur eg. Skulle eg sende eit tradisjonelt brev, gjekk det sikkert minst tre veker.

   Flybillettane kom, men så  laut eg vente på klarsignal frå Icelandair om ledig plass i flyet frå Oslo til New York. Slikt tok òg si tid no om sommaren.

   Men endeleg, endeleg, ein dag i førstninga av juli 1964, kunne eg pakke og dra!

AMERIKATUREN 3: LITT MEIR OM MATHIAS FLEKKE

Mathias vart fødd den 4. november 1867, fortel kyrkjeboka. Foreldra kom frå grannekommunen Gaular og budde i Flekke, både Østen ("Ystein", sa dei) og Anne Lovise (Lovisa, kalla dei henne. Ho var halvsyster til oldemor mi) . Dei hadde ikkje kjøpt og flytt til Ovahogsgarden enno. Dei fekk skøyte til det bruket i 1873. 

Så ser me i dette utskriftet frå emigrantprotokollen at Mathias no var Gaardmandssøn og drog ut den 26. juli 1890, 22 år gammal. Eg veit ikkje så mykje om kva han hadde drive med før den dagen, men han gjekk i alle fall på folkehøgskulen i Sogndal ein vinter.

I motsetning til dei fleste immigrantane slo han inn på ein akademisk karriere og vart prest, gifte seg og fekk sju born med den første kona Hendrikke. Så gifte han seg med Inga etter at Hendrikke var død, men i dette ekteskapet var det ikkje born. Sommaren for femti år sidan  fotograferte eg grava hans ved kyrkja i Thompson Valley ved byen Mondovi i Wisconsin. Inne i sakristiet ligg ein bibel med namnet hans innskrive, ei minnehelsing frå kyrkjelyden.

Han vart altså knappe 69 år, om lag like gammal som eg er no. Tek eg ikkje feil, vart dottersonen David Evenson fødd same året som Mathias døydde. Så Dave hadde ikkje noko personleg minne etter den bestefaren som han snakka om då han var på vitjing i Bergen.

AMERIKATUREN 2: AMERIKABREV

Hausten 1963 var David Evenson frå Wisconsin på ein tur ute i den vide verda og kom innom Bergen på ein snartur. Han likte å reise, og no var han komen til det landet der mange av forfedrane hans hadde budd. Han tok inn på hotell Skandia og spurde seg føre om det var råd å kome seg til ein stad som heitte Flekke, heimstaden til morfaren hans, utvandra til Midtvesten tidleg på 1890-talet. Hotellfolka meinte at det ikkje var gjort i ei handevende. Men hotellsjefen hadde visst eit feriehus der oppe. Dessverre var han ikkje til stades den dagen. Rett før Dave skulle dra frå Bergen, fekk han tak i disponent Hans Johannessen, som kunne stadfeste at han hadde ei gammalt hus midt i Flekke. Men om det fanst nokon slektningar eller andre med tilknyting til Mathias Flekke, hadde han ikkje peiling på.
   Så hadde Olai'en i Gara ein bytur, snakka med Hans Johannessen og fekk høyre om denne David Evenson som hadde spurt seg føre om slekta si i Noreg. Og han Olai visste godt kven denne Mathias var, sjølv om han knapt kunne hugse han. Han kom jo frå grannegarden, og framleis levde  to av syskena til Mathias der i bygda. Så fekk me ein ufullstendig adresse til denne mystiske amerikanaren.
   Eg gjekk siste året på språklinja på Firda gymnas og var meir enn villig til å ta i bruk mine nyvunne kunnskapar i det engelske målet. Dermed sette eg meg ned og skreiv om oss, om garden, om meg sjølv og om slekta til Mathias Flekke. Ære vere det amerikanske postvesenet i sekstiåra. Brevet kom fram, om enn adressa var ufullstendig. Etter ei tid kom det amerikabrev i posten. "I am Thora Flekke Evenson...," kunne brevskrivaren fortelje. Jau då, ho var eitt av dei sju borna til Mathias Flekke og mor til han som hadde vore i Bergen. David sjølv var framleis ute og ferdast. Jørgina hadde budd ei tid hos broren sin då ho kom til Amerika  og hugsa godt denne Thora, som den gongen var ei lita jente.
   Eg forfatta eit nytt brev. Denne gongen var det Dave sjølv som svarte. Det viktigaste i brevet var at han kunne godt tenkje seg at eg kom på vitjing til sommaren. Heim til dei i den vesle byen River Falls i Wisconsin. Der budde han, saman med mor Thora og far Clifford. Eg skulle vere hjarteleg velkomen. Det var ikkje til å tru, så eg svarte noko slikt som at eg hadde grueleg lyst, men lurte på kva det kunne kome til å koste.  Nytt brev frå Dave. Nei, han skulle skaffe flybillettar, det skulle ikkje koste meg noko.
   No vart det fart i sakene. Først var det husting heime. Eg trur at storebror Arne førte saka for meg og fekk innhenta løyve frå mamma og papen. Likkjebroren hans skulle få dra til Amerika! Arne var nær ved å få AFS-stipend då han gjekk på Hordaland fylkeskommnale gymnas, men vart skuffa. I staden sende dei Daniel Heradstveit.
   Våren 1964 vart ulik alle andre vårar. Eg var raudruss, tok eksamen artium, forlét Sandane og var ramma av amerikafeber.

AMERIKATUREN 1: PROLOG

Sunnfjordingar skal vere seine i snuen. Eg må nok vere av dei aller tregaste, og såleis av dei aller mest typiske sunnfjordingane når eg no først - femti år etter - omsider tek meg på tak og skriv om amerikaturen min sommaren 1964. Som historikar må eg få skyte inn at du må ikkje stole på at alt eg skriv, er korrekt og dokumenterbart. Me gløymer som kjent ein del på femti år, og fakta vrengjer og vrir seg i minnet når dei ligg der og slumrar så lenge. Eg skriv helst for meg sjølv, og eg lurer på om bloglesarar har interesse av å høyre om ei slik ferd, for no i våre dagar fartar jo folk heile tida til alle verdsens kantar. For femti år sidan var ikkje amerikaturar kvardagskost på mine heimetrakter.
   Derimot var det svært vanleg å dra til Junaiten i siste halvdel av attenhundretalet og utetter dei første to-tre tiåra på nittenhundretalet. Blant den eldre generasjonen i Flekke var det ikkje så radt få som hadde vore i Amerika i kortare eller lengre periodar. Og endå fleire hadde drege frå bygda og vorte verande "over there". Ein av dei som var i USA i ti år og kom heim att, var morfaren min på Igelkjøn.
    Heile familiehistoria kjem ikkje på prent her, men den familien eg no skal snakke om, var papen sine slektningar.  Han voks opp der på garden, som han seinare overtok.
   På heimegarden vår "Ovai Hòja" i Flekke var det ti sysken på slutten av attenhundretalet. Ni voks opp. Fem drog til Amerika, fire gutar og ei jente, ho Jørgina.  Tre av dei fire gutane i Amerika døydde ugifte og barnlause i nokså ung alder. Men eldstemann, Mathias, slo seg opp, vart prest, gift to gonger og hadde sju born. Han såg aldri att fødelandet sitt.
 Jørgina vende heim etter fem år, råka av tuberkulose. Men ho fekk eit langt liv. Ho budde i barndomsheimen sin (og min) og vart 82 år.
   Jørgina kunne fortelje mykje om åra i Amerika. Ho kunne jamvel nokre få engelske ord som ho lærte meg. Men ho visste ikkje noko om familien sin "over there". Broren Mathias døydde nokre få år før krigen, og etter den tid hadde dei ikkje hatt noko kontakt med borna hans.
   Men så, i 1963, kunne ein grannegubbe (Olaien i Gara, for dei som er lokalkjende) fortelje stornytt: Han hadde snakka med ein kjenning som jobba på eit hotell i Bergen. Og han hadde treft ein amerikanar som var barnebarnet til ein viss Mathias Flekke.
 

 

 

FLEKKEMÅL 6: SPRÅKFORVIRRING?

Her kjem den siste forelesinga om flekkemålet i denne omgangen. Det er som eit etterord å kalle.
   I meir enn femti år har eg budd andre stader enn i Flekke. Difor vonar eg at folk vil tilgje meg for ei viss utvatning av det originale talemålet. Det begynte med tre år på Sandane i Nordfjord. Så kom det fleire år i Bergen med alskens folk i ymse omgangskrinsar. Ikkje minst med gode vener frå Nordfjord som studiekameratar. Og sommarjobbar i Gloppen. Alt dette gjekk ikkje upåverka hen. Når eg var heime på ferie, påstod dei at eg hadde pådrege meg nordfjordtonefall. Eg merka det ikkje sjølv og hadde vanskeleg for å tru det. Ein gong fortalde to jenter frå heimetraktene mine at dei hadde treft på ein kar med eit tonefall i pratet som verka kjent. "Han snakkar jo nesten slik som Reidar'n,"  sa dei seg imellom. Karen ville vite kven dei snakka om og fortalde det. "Men håno kjennje eg!" sa han. Han var frå Sandane i Nordfjord.
   Seinare vart det eit par mannsaldrar i Sunnhordland. Her har det ikkje vore mange fjordingar å snakke med. 
   Eg har ikkje vore flink til å tvihalde på alle dialekttrekka eg har omtalt dei siste dagane. I lærarjobben har eg ikkje hatt lyst til stadig å forsvare dativbruk og svarabhaktivokalar. Eg har heller ikkje slengt om meg med "kate" og "kjøle". Men ein del av målarven heng att. Og det gleder meg når språkkunnige ein sjeldan gong skryter av at eg snakkar så pent sunnfjordmål.
   Endå det nesten ikkje er fortent.

FLEKKEMÅL 5: MONOFTONGERING

Ein diftong er ein vokallyd som høyrest ut som ein kombinasjon av to vokalar: ei, øy, au. Ei/ai og au var gamle lydar og gav det urgermanske språket klang og farge. Me snakkar då om eit opphavsspråk til tysk, engelsk, nederlandsk og nordiske språk, og som var brukt for to tusenår sidan. Seinare gjekk det litt ymseleis i det germanske området. Me skal ikkje rippe opp i alt, men nemne at tyskarane framleis seier Stein og laufen, mens danskane har funne det for godt å seie sten og løbe. Denne overgangen til enkle vokalar (monoftongar) kallar me monoftongering.
   I norrøn tid snakka dei med diftongar her i landet  så det song i øyro. Då Ivar Aasen oppdaga det norske målet, fann han at dei gamle diftongane var livs levande dei fleste plassar i landet. Difor kom dei i høgsetet i det nyreiste landsmålet hans.
   Men diftongane hadde møtt  ein vanlagnad i delar av Norden. Lenger sør og lenger aust kom det etter kvart på moten å  seie sten og røk eller røg. Slik gjorde dei Danmark, i Sverige og i mange norske bygder langs svenskegrensa. Men ikkje berre der. Innslag av monoftongering smeit seg inn i norske bygder der ein ikkje skulle tru at dei kunne finne på noko slikt. Likevel er det framleis flust opp av diftongar i norsk talemål, og dei har jamvel fått ein raus plass i bokmålet etter kvart, trass i ein viss kamp frå konservativt riksmålshald.
   Kva så med flekkemålet, som eg driv og skriv om? Jau, så sanneleg slo me inn på den danske linja med monoftongering, me òg. Me sa rent, bent, sent. Med korte vokalar, merk deg det. Me sa e(i)n hòge(=ein haug) med svarabhaktivokal, og monoftongering. Heimen vår låg bak Storehòjen med oksytonering, altså trykk på andre leddet, og med monoftongering. I tillegg vart g-lyden dregen fram i kjeften så det vart ein j i staden (palatalisering). Eldre folk snakka om ein dråme (= ein draum), med svarabhaktivokal og monoftongering. Straum vart stråme.
   Men reinhekla monoftongistar var me ikkje. Det heitte lauv, sau, dau, rein, bein, røyk og øyk. Me lauga oss og drakk saup. Men me drog i hop diftongane etter ein regel som du skal få del i: Me artikulerte ikkje diftongar framfor dobbelkonsonant eller konsonantgruppe. Viss det kom meir enn éin konsonant etter diftongen, vart han forenkla. Ofte ser me det i bøyingspar, og det er gjerne ein bøyings-t som får oss til å  dra i hop: sein-sent, rein-rent, røykje-røkte, laus(e)-løst og dau-døtt. Me følgde regelen om monoftongering framfor konsonantgruppe og sa høst, øst, trøst og nøst.
   Då har du fått ein regel for storparten av monoftongeringane i mitt barndoms Flekke. Men  det forklarar ikkje stråme, dråme  og hòge.
   Om me danska aldri så mykje når det galdt diftongar, var me ihuga målfolk. Det skulle meir til enn litt monoftongering før me fornekta målet.

FLEKKEMÅL 4: DATIV

Lukkelege var me som lærte tysk i vår ungdom og vart tvinga til å bøye sustantiv og meire til i fire kasus. Eitt av desse kasusa heitte dativ. Me lærte òg at visse preposisjonar styrte akkusativ, andre styrte dativ og atter andre styrte både dativ og akkusativ, alt etter om noko var i ro på staden eller var på veg til staden.
   For oss flekkingar og mange andre var ikkje dette siste så underleg. Slik hadde me det i målføret vårt òg. Me sette oss ned på stolen, me sat på stola. Me gjekk opp på loftet, eller me leikte oss oppe på lofta. Me køyrde høyet inn i løa, og me hadde mykje høy i lø-ine. Oppi bakkå stod det mange hesjar, og no skal me opp i bakkane og ta turrhøy. Hesa er lang, i denne hesine er det over hundre rom. Skogen er full av bjørk, og i denne skogja skal  me hogge ved. Han far site på takja og arbeider, for takjet var ikkje tett.
   Der fekk du heile bøyingsmønsteret servert. Verre var det ikkje. Orsak meg, eg har ikkje gjeve att alt på lydrett flekkemål, som du ser, men eg håpar eg har fått demonstrert dativsystemet. Hadde me eit preposisjonsuttrykk som ikkje uttrykkjer rørsle til staden, så brukte me dativ.
   Som før fortalt (les om Krisling i buka) er dette fenomenet kjent over store delar av landet vårt.

FLEKKEMÅL 3: SVARABHAKTIVOKALAR

Eit underleg ord, ikkje sant? Nesten like nifst som det som var overskrift i går. Det kling litt indisk, og med god grunn: Det er lånt frå hindi. Og fenomenet har lite å gjere med at flekkemål og hindi er i slekt. Eg siktar til urspråket indoeuropeisk, som kan ha eksistert for fem-seks tusen år sidan og har vore opphavsspråk til dei fleste europeiske og ein del asiatiske språk.

   No snakkar eg meg heilt vekk. Men før eg går over til å skildre bruken av svarabhaktivokalen i flekkemål, vil eg gjerne sitere forfattaren Kristian Elster d.e.(1841-1881), oppvaksen i Sunnfjord, men av pen familie og med eit visst avstandsblikk på bygdefolket i førdetraktene. I det kjende essayet Om Modsætningen mellem det vestlige og østlige Norge tillet han seg å samanlikne sunnfjordingar og sogningar. Om sunnfjordingane skriv han:

   I Søndfjord bor kanskje Landets tyngste, seigeste og sendræktigste Folk.  Søndfjordingen er godt udrustet, han baade tænker skarpt og føler dybt; men han trænger tre Gange så lang Tid til alt som andre Mennesker. Læg bare Mærke til Gang og Holdning hos disse to Nabofolk. Sogningen gaar let og snart og holder sig opret; Søndfjordingen luder under en uhyre Vegt og drager sig sagte frem i de tykke Vadmelsklæder, de uformelige Støvler og under det Skind, han bærer paa Ryggen til Værn mof Væden.Efter lange Forberedelser kommer Ordene sigende sejgt som Taagen fra Havet, de aabne Vokaler har lukket sig, og  han har et Hang til at føje et ”e” i Enden af alle Ord, ligesom om han ikke kan beslutte sig til at slippe dem fra sig.”  

    Elster skriv mykje meir, men det er denne ”e” -lyden me skal sjå på  i dag. I flekkemålet (og meir eller mindre i mange dialektar) dukkar han opp i tre slags kategoriar:

1: I substantiv hankjønn, ubunden form: ein heste, ein grise, ein fugle.

2: I adjektiv eintal, både han- og hokjønn:  ein fine heste, ei søte jente.

3: I sterke verb, presens: eg finne, du  lyge, han bite.

Og Elster rotar litt, me hengjer ikkje nokon e på kva som helst. Me seier ei bjørk, eit fjell, eit godt matamål. 

   Denne e-endinga har sine røter i norrønt. Dei sa svartr hestr bítr og meinte at (ein) svart hest bit.  Så smaug det seg inn ein e-lyd før r-lyden, sidan dei ikkje likte så godt å uttale r etter ein konsonant. Svarter hester biter. Neste steg i utviklinga var at r-lyden forsvann, men e-lyden stod att. ”Han Ola he en svarte heste så bite,” kunne flekkingane og andre sunnfjordingar seie. 

At e-lyden også vart hengd på adjektiv i hokjønn,  kan me kanskje forklare med smitteeffekt. For der stod det ingen r i endinga i norrønt. 

   Svarabhakti-vokal kan me kalle for hjelpevokal, ein vokal som skal lette uttalen av fleire konsonantar etter kvarandre i visse samanhengar. I vanleg norsk finn me han i ein del ord: våpen, bøker, der e-lyden ikkje var med i gammalnorsk. På Island tok dei i bruk u som hjelpevokal: hestur. Og ein u-aktig vokal vart brukt på Voss, seiest det.

   Kristian Elster var ein lærd mann, men nokon språkvitar var han ikkje. Om hans dom over sunnfjordingen elles var rettferdig, vert framleis diskutert i dette fylket.

FLEKKEMÅL 2: OKSYTONERING

Oksytonering høyrest farleg ut. Er det giftig, kanskje? Nei, så vidt eg veit, er det ikkje det. Eg snakkar om eit målmerke i flekkemålet som eg voks opp med. Eg tippar at mange unge flekkingar i dag knapt vil vedkjenne seg dette fenomenet. Her eg sit, langt sør i Hordaland, er det vanskeleg å sjekke. Men det kan du gjere viss du bur i Flekke eller der omkring

   Det handlar om det som òg vert kalla for etterleddstrykk eller etterleddsaksent. Det normale i norsk er at trykket kjem på første stavinga av eit ord, også i samansette ord. Men i samansette ord kan trykkstavinga stundom kome i andre leddet. Fenomenet er kjent mange stader i verda, også i mange norske dialektar. Men systemet og reglane ymsar ein del. No skal me sjå på det systemet eg voks opp med i Flekke og prøve å forme ut nokre reglar.

   Før eg går vidare, er det nødvendig med litt teori og nokre hjelperåder. Først vil eg nemne at eg treng eit teikn som markerer kvar ordtrykket ligg i fleirstavingsord, til dømes der me finn oksytonering. Språkfolk brukar gjerne eit aksentteikn.  Somme set det føre trykkstavinga, andre set det etter. Norske dialektgranskarar har hatt for vane å setje teiknet etter den vokalen som har trykk, så kanskje eg skal gjere det slik. Så når eg skriv ordet pote´t, ser me at trykket kjem på den siste stavinga, altså er det vokalen e som ber trykket.

   Så må eg nemne eit underleg fenomen i norsk, utbreidd over mesteparten av landet, ja, jamvel i Sverige: Aksent (tonelag) ein og aksent (tonelag) to. Viss me seier landet (til dømes Noreg) og lande (å kome til lands eller ned på jorda), er dei to orda uttalt nesten heilt likt, men med ein merkbar toneskilnad. La´ndet har aksent ein, verbet la`nde har aksent to. Heretter viser eg dette med ulike aksentteikn, akutt aksent (´) for tonelag 1, grav aksent (`) for tonelag 2. Du kan gjerne lese den ikkje heilt gode artikkelen i wikipedia: http://nn.wikipedia.org/wiki/Tonelag

   No må me vidare. Kjennskap til tonelagsskilnad er interessant når me drøftar oksytonering. Høyr for deg orda steuedø´ra (”stovedøra”) og kjø´kkendøra. Trykket kjem ikkje på same staden. I det første ordet har me oksytonering, men ikkje i det andre. Kvifor? Me formulerer ein regel. Orda steue og kjøkken har ulikt tonelag. Steu`e har tonefall to, kjø´kken har tonefall ein. Og regelen: Me får ikkje etterleddstrykk når første leddet har tonefall ein! Det heiter sta`bburstakjet, men skykkjeta`kjet. Sta´bbur og sky`kkje har ulikt tonelag. Merkeleg!

   Det er meir som er underleg. Det heiter sky`kkjetak og steu`edør. Brått er trykket på første stavinga, ikkje i siste leddet. Kva har hendt? Legg merke til at det siste leddet i desse samansette orda berre har ei staving. Me formulerer ein ny regel: Oksytonering oppstår når andre leddet har fleire stavingar.  Når eit samansett ord får ei bøyingsending, flytter trykket seg til andre leddet. Sjå på bøyinga av det bartreet du dreg inn i steua i desember og legg merke til trykkvariasjonen:  Eit ju`letre, juletre´et, fleire ju`letre, juletre`a.

    Det finst fleire finurlege fenomen innanfor emnet oksytonering i gammalt flekkemål, men dette får greie seg i dag. Håpar du er skikkeleg forvirra!

FLEKKEMÅL 1: INNLEIING

Den avdanka norskfilologen  har  tenkt å bruke fagkunnskapar til å forklare nokre språklege fenomen i  flekkemålet han voks opp med. I tidlegare bloggar har eg nok nemnt einskilde rare ord som me gjekk og sa i Flekke før i tida. Det som kjem no, skal handle om målmerke som ikkje gjeld berre eitt og anna ord, men som er særmerkte trekk i lydverk eller grammatikk. Men når eg lanserer desse forelesingane, må eg før eg set i gang for alvor, kome med nokre atterhald:
   Det flekkemålet eg skriv om, er det eg trur eg voks opp med frå siste halvdel av førtitalet og utetter. Når eg skriv trur, er det fordi minnet kan narre meg som så mange andre. Etter meir enn femti år  i andre bygder og byar, kan det ha skjedd saker og ting som har forstyrra språksansen og språkminnet. Ei anna side ved saka er at moderne flekkingar, til dømes dei ungane som spring rundt i Flekke no for tida, knapt vil kjenne seg att i det eg skriv. Flekkemålet har vore utsett for hardhendte endringar dei siste par mannsaldrane. I den samanheng må eg late tankane mine gå til bestefar Pitter'n Ilkjen, fødd sekstiein år før meg. Han brukte ord og former som me ungane nesten ikkje forstod. Ikkje sa me tvo og sjau for to og sju, til dømes. Det gjorde han. Og papen sa kver når me sa kem. Levande språk er alltid i endring.
     Dei fenomena eg skriv om, treng slett ikkje vere noko særeige for flekkingane. Somme er eller har vore utbreidde i mange område både i landet vårt og i det store utland. Eg kjem nok til å smette inn enkelte døme på det, men tek ikkje sikte på fullstendige kartleggingar. Det ville i så fall sprengje rammene både for min eigen kompetanse og for lengda på rimeleg lesarvenlege blogginnlegg.
Eg lyt nok nemne det med kompetanse. Rett nok låg eg på Universitetet i Bergen og las nordisk språk og litteratur nokre år tidleg på syttitalet og  har undervist norsk i vidaregåande skule i halvannan mannsalder. Men å kalle meg ekspert i dialektografi og den slags, er for drygt. Berre så det er sagt. Du får lese det eg skriv med tanke på at det er ein halvstudert røvar som står bak.
   Eg må få kome med eit par praktiske opplysningar om skriftfestinga eg brukar. Eg tyr ikkje til lydskrift, og kjem ikkje til å skrive ortofont når eg meiner at det ikkje er nødvendig. Men stundom er det jo det. Det kjem du sikkert til å merke viss du følgjer med. Så må eg jo vise trykkmarkeringar i innlegget mitt i morgon.

Då får du gå til bloggen min i morgon og sjå kva eg finn for godt å skrive om i den første forelesinga.

"SKULEPARTIET?" HØGRE. KAPITTEL 2

Når eg no fyrer laus på ærverdige Høgre, har det sine grunnar. Hovudgrunnen er at partiet dominerer regjeringa og sit med kunnskapsministeren. Grunn nummer to er at partiet både før og etter valet har presentert seg som bestevenen til skulen og lærarane. Den tredje grunnen er at eg tvilar sterkt på om den praktiske politikken til partiet kan gagne desse kjærleiksobjekta. 

   Eg lovde i går å skrive litt om lærarløna. Ein skulle ikkje snakke om noko så småleg som pengar når emnet er omsut for den oppveksande slekt. Men lell. Eit ideologisk hovudfundament for partiet Høgre er trua på marknadskrefter og konkurranse. Så då skulle ein tru at dei ville framheve eit skikkeleg lønsløft som det aller viktigaste verkemiddelet for å få rekruttert ideallæraren. Her gjeld ikkje grunnsynet lenger. Statsrådane nemner forsiktig at lønsoppgjer, nei, det har ikkje regjeringa noko ansvar for. Det er opp til partane, der KS (arbeidsgjevarorganisasjonen til  kommunane og fylkeskommunane) er reiskapen til det offentlege. Som nemnt i går, var den førre kunnskapsministeren frå Høgre med på å skilje lærarane frå statsoppgjeret. Ei høgrekvinne er i dag leiaren for KS.

  Statsministeren og kunnskapsministeren har ymta om at dei kanskje skal leggje ut læraragn i form av nokre karrierevegar for særskilt dugande lærarar. Med andre ord: Nokre få lærarar kan kanskje  få litt meir inn på  konto. Korleis desse skal plukkast ut, kan de berre kvi dykk til, de som framleis er lønsmottakarar i skulen. Vituge rektorar har betakka seg for ansvaret med å sortere i lærarflokken. dei har anna å gjere på, ære vere dei. Men kanskje rådmennene veit råd, her òg?

   Lønsoppgjeret i kommunesektoren kjem vel til å gå føre seg om lag slik: 

- Først fastset dei ei ramme på eit par-tre prosent eller noko slikt.

- Så skal ramma fordelast. KS vil  ha mest mogleg til lokale tillegg og minst mogleg til generelle tillegg. Me får tru at lærarorganisasjonane vil ha mesteparten i den potten som alle skal få del i.  

- Truleg får KS gjennomslag for ein bra lokal pott. Så skal kommunar og fylke dele dette ut. Me kan lett risikere at ein god av desse pengane dermed hamnar hos andre enn lærarane. Til andre verdige trengande, som sikkert fortener det.

-  Men nokre kroner må nok tilfalle dei sagnomsuste ideallærarane, så ikkje Utdanningsforbundet går heilt amok. 

- Med andre ord: Det store fleirtalet av lærarar og andre kommunetilsette må betale for desse superpedagogane. Alt skal jo gå frå den ramma som først er fastsett! 

   Så går livet sin gang. Lukrative løner i ein del statusyrke lokkar mange unge talent til heilt andre utdanningsvegar og ganske andre yrke enn det høgt lovpriste læraryrket.

   Høgre har iallfall mykje rett i at marknadskreftene er sterke. Også i arbeidslivet. Spørsmålet er om partiet vil kviskre sine vener i KS desse sanningsorda.

   Eg tvilar.

   

"SKULEPARTIET?" HØGRE. KAPITTEL 1

Både før og etter valet har Høgre masa mykje om at den norske skulen er sjølve hovudsaka deira. I den retorikken har dei òg framheva læraren som den viktigaste suksessfaktoren. Slike ord kling godt i mine øyre, jamvel om eg forlét yrket for snart to år sidan. Fru Solberg talte pent om læraren i nyårstalen. Minister Isaksen, lærarson og sympatisk forvaltar av den kulturkonservative arven til partiet, går fram med varsame, milde steg. Eg trur nesten dei meiner det dei seier om læraren. Eg er hjartans samd med partiet Høgre i at kunnskap og fagleg styrke er viktig for både lærar og elev, og eg synest at venstresida i norsk politikk gjerne kan tilstå dette.
   Men skulepartiet Høgre har ikkje overtydd meg om at dei  byr på rett medisin. Kor godt vil dei  læraren? Korleis skal det gå med skulen dei styrer? Eg skal utdjupe skepsisen min litt. Så i dag skriv eg litt om kva me opplevde sist partiet Høgre styrte kunnskapsdepartementet.
   Eg har ikkje berre gode røynsler  med høgrefolk i statsrådstolen. Sist me hadde det, heitte statsråden Kristin Clemet. Ho var ei lynskarp, handlingssterk dame, og ho trumfa gjennom ei gedigen skulereform på rekordtid. Det var sikkert ein del gode sider ved denne reforma, men eg som var i vidaregåande skule, merka lite til det. Tvert imot. For dette skuleslaget vart reformene mest kosmetiske og formelle. Til dømes vart heile fagspråket endra: Alle einingane i  skulestrukturen fekk nye namn utan at innhaldet vart nemneverdig forandra. Eitt døme: Det skulle ikkje heite klasse lenger. Basisgruppe var det nye namnet. Derimot fekk me pålagt ein haug med ekstraarbeid for å finne ut av det nye, som stort sett var det gamle. Valfaga - pusterom og høve til estetiske eller praktiske innslag i skulekvardagen - vart fjerna. Alle læreplanar vart fornya, men få vart forbetra. Målstyringsideologien fekk ein brei plass. Testing og konkurranse skulle inn. Utdanningsprogramma ("studieretningane") for yrkesfag vart endå meir teoretiserte, med større elevfråfall som resultat. Me fekk oss påprakka dei første forsøka med nasjonale prøver. Mykje arbeid som kunne ha vore brukt til å førebu skulereforma, gjekk til å finne ut kva i helvete desse prøvene var for noko. Det var me lærarar som skulle gjere arbeidet på skulen, og me vart sende på kurs. Me var lydige og prøvde, men elevane ville ikkje. Dei saboterte, nekta å delta, eller leverte tullesvar. Total fasko, resultata (dei få som kom inn) måtte berre forkastast.
   Min dom er at den vidaregåande skulen gjennomgjekk eit kvalitetstap rett før og rett etter innføringa av "kunnskapsløftet". No skal det seiast at dette systemet vart sett ut i livet etter at dei raudgrøne overtok regjeringsansvaret hausten 2005. Dei følgde stort sett opp det som var vedteke, planlagt og førebudd, med få og små endringar. Men me fekk på ny lov å bruke nemninga klasse, og dei nasjonale prøvene vart sette på vent.
    Ei sak som rulla fram med full styrke, var inntoget av kommersielle privatskular. Kva skade desse kunne ha gjort, fekk me ikkje vite, for den raudgrøne regjeringa stansa frisleppet. Ein av skulane vart sikta for misbruk av offentlege midlar, og etter det pakka dei i hop. Elevane stod der utan skuleplass. Forretningsfolk er eit gode i samfunnet, men dei bør ikkje  få kjøpe elevane for skattepengane våre. For kvar elev som for eit treårsløp vel ein privatskule istadenfor vår heimlege Kvinnherad vidaregåande skule, tappar KVV for om lag kr 165 000 kroner i tilskot!
   Kristin Clemet snakka  ikkje pent om lærarane, iallfall ikkje slik me oppfatta henne. Lærarane måtte bli flinkare, skulle skulen bli betre. Altså:  Skulen og lærarane er ikkje så  bra. Og god løn skall dei ikkje ha, berre ein og annan som på forunderleg vis burde få prestasjonsløn. For å ta minst mogeleg av støyten i tarifforhandlingane vart lærarane flytta frå statsoppgjeret til kommuneoppgjeret. Me fekk KS som forhandlingsmotpart. Dermed vart avstanden frå regjering til tariffoppgjer truleg litt større, og dei kunne lettare toe sine hender når det vart snakka om løn. Dette må eg få seie litt om i morgon.

MEIR LÆRARPRAT: FINLANDISERING?

Finland er eit fascinerande, litt eksotisk land. Rett nok er landet på mange vis nokså likt vårt eige. Om lag same innbyggjartal, om lag same flateinnhald, om lag same posisjon på jordkula, ja me er jo granneland. Språket er derimot heilt ulikt norsk. Så er det flatare og kaldare. Historia dei siste par hundreåra har vore mykje meir dramatisk enn vår. Eg har aldri vore i  Finland, men eg trur nok at finnane og nordmennene ikkje lever så svært ulike liv. Relativt sett. Levealderen er om lag som vår, og landet er på flest alle område blant dei mest velutvikla i verda.

   No er dette eit nytt innlegg i skuledebatten, skrive av ein avdanka lærar med løn frå  NAV  og  Statens pensjonskasse. Så då  går  me over til å snakke skule.  Skulefolk og  politikarar i mange land har oppdaga dei gode resultata finske ungar får i ymse internasjonale skuletestar. Spesielt norske politikarar som vrir seg i hendene for å finne på  noko i norsk skule, dreg til Finland og hentar idear. Så kjem dei heim med dei funna som passar best til deira ideologiske briller. Desse funna sprikjer derfor i ulike retningar. Somme vil ha inn karakterar for småungane, andre vil stanse privatisering i skuleverket. Blablabla. Og slik held dei på.

   Eg saknar ein tydelegare dimensjon i debatten. Kva er det ved skulen som er godt og viktig for bygging av land og folk, for forming av framtida, for menneskelukka? Evne til samarbeid? Toleranse? Naturfag? Samfunnsforståing? Data? Litteratur? Matematikk? Disiplin? Engelskkunnskapar? Estetisk sans? Fysisk fostring? Omsorg? Eller kanskje skulen ikkje er så viktig, kanskje miljøet kring born og unge er vel så viktig? 

   Eg skal ikkje dra bastante slutningar av det eg no skal skriv. Eg skriv ikkje at dei neste momenta har noko med  den finske skulen å gjere. Eg tillet meg likevel å nemne:

- Finnane har vore kjende for å  ha hatt ein svært høg sjølvmordsrate, dobbelt så  stor som den norske.

- Drapsraten i Finland har òg vore markant høgare enn i andre nordiske land.

- Dei par siste åra har finsk bruttonasjonalprodukt gått ned med over ein prosent per år. Noreg har hatt ein pen auke, og ikkje berre i oljenæringa.

-  På FNs HDI-indeks (velferdsstatus) ligg Noreg på første plass, Finland på 21. plass. (I internasjonal samanheng kjem finnane godt frå det med den plasseringa.)

  Men norske ungar er berre middels gode i matematikk, mens finnane briljerer.

  

LITT LÆRARPRAT

Takk for sist! Som "hev vore"-lærar greier eg ikkje sitje stille lenger.  Eg triv til tastaturet og skriv nokre linjer som innlegg i debatten om skule og lærarar. Det kan kome fleire slike. Du som ikkje bryr deg som mykje om saka, kan heller finne noko meir spennande på datamaskinen eller ipoden din.
   Dagens tekst heiter

Skrem vekk ideallæraren!

Eg var lærar i den vidaregåande skulen i 39 år. Dei siste par åra underviste eg i fransk, historie og samfunnskunnskap. Ingen rektor i desse 39 åra har hatt utdanning i eller erfaring frå undervisning i desse faga., bortsett frå dei aller første åra, då rektor hadde faget historie. Eg held det usannsynleg at leiarar i arbeidsgivarorganisasjonen KS har hatt det heller. Men no vil dei altså lære kollegaene mine å undervise.

   Rektorane har vist meg og kollegaene stor tillit; dei har visst at vi som underviser og kan faga, veit mest om undervisninga, og at dette arbeidet er det aller viktigaste i skulen. Om  vi sit heime og rettar prøver når vi har fred og ro kring oss og er passeleg utkvilde, eller om vi gjer det på eit overfylt arbeidsrom på skulen inn mellom krevjande undervisningsøkter, har dei ikkje lag seg oppi.  Det same gjeld planlegging og førebuing.

   I kommuneoppgjeret krev arbeidsgivaren fleire radikale grep for omlegging av arbeidstida: Strekking av arbeidsåret. Vekk med skiljet i avtalen mellom undervisningstimar (”leseplikta”) og anna arbeid. Meir frammøteplikt.  

   Færre arbeidstimar i skuleåret skal vegast opp mot fjerning av nokre vekers avspasering – ”lærarferiane”. Kva som skal skje dei arbeidsvekene elevane ikkje er på skulen, er høgst uklart. Det er mellom anna snakk om etter- og vidareutdanning. Men kva slags vidareutdanning skal ein tilby lektorar og andre med brei kompetanse allereie? Og kva skal ein planleggje før ein ser elevane?

   Det at KS vil fjerne lesepliktforskriftene (kor mange timar ein skal undervise), er ei frekk nedvurdering av det viktigaste på ein skule:  Arbeidet saman med elevane i verkstaden, skulekjøkkenet eller klasserommet. Det vi kallar undervisning.

   Lærarane skal kontrollerast meir, dei skal heile tida halde til på skulen og vere disponible  for skuleleiinga. Retting eller førebuing på eit stille rom heime må det bli slutt på. Betyr det at føre- og etterarbeid blir betre? Meir effektivt? At læringsutbytet blir større? Er kontroll og styring godt for den kreative, iderike og reflekterte læraren? 

   Arbeidstidsreforma som KS vil ha trumfa gjennom, er eit åtak mot den beste reiskapen skulen har for å sikre kvalitet:  Den autonome læraren i ein relativt fri arbeidssituasjon. Men verre er det at lærarane som profesjonelle fagfolk blir så sterkt undervurderte at dei kanskje bør sjå seg om etter andre yrke.

   Utdanningsforbundet og dei andre lærarorganisasjonane burde ha kravd mindre bunden arbeidstid, og dei bør slåst med nebb og klør mot krava frå KS. Streikevåpenet har ikkje vore brukt på ei stund,