12. AUGUST - EIN MERKDEDAG

I dag, som dei fleste dagar elles, var eg innom bloggen til bror Reidar. Men nei, siste livsteikn frå bloggaren var 10. juli, rettnok ein merkedag for somme. Men vår gamle merkedag Ovaihogja, den 12. august hadde ikkje inspirert den nybaka pensjonisten til å ta seg på tak og gå til arbeids….

12. august 1878 vart det fødd ei jente som fekk namnet Helene Marie, foreldra var Anne Lovise og Østen Ingerigtson Gjermundstad.

Østen var bondeson frå Viks­dalen i Gaular, ved giftar­målet tente han hjå handelsmann Boalth (som døydde 1865, og som åtte bruk 1 i Flekke), og i 1873 kjøpte han bruk 5 i Flekke for 1300 spd.

Den førre eigaren, Anders Hansson, kjøpte Stav og flyt­ta dit - det er sagt at han flytta fordi han ikkje fekk fred meddi "Gamle-Hans'n" (faren) gjekk att...

Fønad på garden i 1865: 1 hest, 17 storfe, 16 sauer, 15 geiter og 1 svin. Utsåd: 5 t. havre og 4 t. poteter.

Lovise og Østen fekk 10 born i åra 1867 - 1888, 7 gutar og 3 jenter, yngste guten døydde 2 år gamal, dei hine vaks opp.

Dei fleste i syskenflokken var ugifte, fleire drog til U.S.A. og det vart inga etterslekt i Noreg. Ragnvald Kyr­kjebø, son til Ragna Tysse (Kaarstad), syskenbarnet deira, vaks opp på garden som fosterson, og tok sidan over garden.

Maria hadde frå ung alder krøkt rygg og brukte stav, visstnok etter eit fall i løa (høy-stålet), ho var gardsjente heime til ho døydde i 1961.

Så fekk me kvart år vite at onkel Trygve hadde og bursdag 12. august, og at dette også var dåpsdagen til bror Reidar. Det trefte seg og slik at likkjesyster Liv Elisabeth og vart døypt den 12. august, og dette vart ein dag mange vil hugse, ikkje berre me Ovaihogjen.

Turrhøytaking ein godversdag Ovaihogjen

I 1956 var det ikkje traktorvelde med siloslått og seinare traktoregg. Nei, høyet måtte turkast, det vil med få unntak hesjast sidan det sjeldan var lagleg ver til flatturking ved brøying. Og slåtten varte hjå oss som for dei fleste til midt i august. Natt til 12. august bles det opp med slik vind at hesjane stod mest tomme då sundagen kom. Hjå oss var det altså barnedåp, og på veg til og frå kyrkja i Dale var det full aktivitet med berging av turrhøy frå dei orblesne hesjane.

Det skulle ikkje undra meg om Papen bad til dei høgare makter om å halde regnet unna, men i så fall vart han ikkje høyrd: Regnet kom, og dei som ikkje har vortne plaga med å hesje vått høy som i utgangspunktet var turt, er ei oppleving fattigare. Hjå oss gjekk vel mest veka til endes før foret var samla saman og komme i hes på nytt. Og 12. august vart mint kvart år Ovaihogjen: ”Hugsar de barnedåpen til Liv?”

(Du har vel ikkje gløymt dagen, Reidar?)

KASTE RYMMASKE

Du kan truleg hoppe over denne blogsida viss du ikkje er oppflaska med ein dialekt frå Sunnfjord eller deromkring, eller viss du irriterer deg over løgne dialektord.
   Først ordet rymmaske, som er forklart i førre blogginnlegg, det om tettegubben. No har det seg slik at ein annan sunnfjording har gjort meg merksam på at det finst ei anna tyding av dette ordet. Så lurte han på om eg kjenner til den. Det gjer eg jo, viss det er dette han meiner:
   Du finn ein flat stein, går ned til sjøen og kastar steinen slik at han fyk mest mogeleg beint langs vassflata. Er du heldig, vil steinen sprette bortover både ein, to og mange gonger. Dette kallar me å "kaste rymmaske". Kvifor? Jau, det å få ein stein til å sprette og ikkje å søkke med ein gong, slik steinar helst gjer, er så ærerikt at du fortener ein rymmaske for kvart sprett. Denne kunsten har ulikt namn i ulike delar av landet. Har du eit anna ord for det, kan du jo bruke kommentarfeltet nedanfor.
   Det er berre så forbaska vanskeleg å få fat i nymjølka mjølk no for tida og heromkring. Dei er jo heilt slutta med mjølkekyr i ytre Kvinnherad. Og mjølk til rymmaske bør ikkje innom kjøletanken, og slett ikkje innom meieriet.
   Kva hjelper det då å kaste stein som sprett på vatnet?

TETTEGUBBEN

Tanken var at dette skal handle om tilknytingar mellom sniglar og sur mjølk med rømme på toppen. Då må eg nesten klargjere enkelte moment. Me har nyleg hatt jonsok, og jonsokdag hadde me her i huset mylse til middag, nett som i barndommen min heime i Sunnfjord. Rett nok kokte me ikkje mylsa sjølv, og det stod Vossadravle på den bytta me kjøpte. Men godt smakte det, nesten som heimekokt.
   Jonsokafta  var det rymmaske som stod på menyen heime i Flekke. Her må eg kome med ein språkanalyse av ordet. I normert språk kan denne fortreffelege retten heite rømmekolle eller mjølkering(j)e. Skulle me skrive rymmaske i normert form, kunne det verte ein rømmeask. Ein ask står i nynorskordboka, og tyder anten eit rankt og lyst tre, som du sikkert kjenner, eller ein bolle eller ei øskje opphavleg laga av trevyrke frå asken. Sidan eg no er langt inne i filologien, kan eg leggje til at ordet øskje/eske òg er avleidd av treslaget ask.
   Men rymmaske fekk eg ikkje jonsokafta, og har ikkje fått det på mange herrens år. Når mamma sette ned rymmaskar, var det ikkje i treskåler. Det høyrde ei fjern fortid til. Nei, ho henta fram det ho fann av glas- og steintyskåler, fylte dei med nysilt mjølk frå beista, og så var det berre å vente eit par dagar til mjølka var syrna. Her snakkar me sjølvsagt om upasteurisert og uhomogenisert mjølk, med andre ord eit reint naturprodukt. Såleis låg det ei god hinne av rømme på toppen når retten vart servert, derav namnet.
   Mange stader i landet snakkar dei om tettemjølk, som visstnok er noko liknande. Men då brukte dei å tilsetje litt bakteriekultur som dei hadde på lur, og som fekk mjølka til å arbeide seg sur på ein særskild måte. Dette kan du prøve å finne ut om sjølv, eg må snart kome til poenget med dagens tekst.
   Eg meiner å hugse bitar av noko som mamma har fortalt, og som kanskje skjedde i ei bygd ikkje langt frå barndomsbygda mi. Dei fekk byfolk på besøk og sette fram herlege rømmaskar til dei. Gjestene var tyrste og svoltne i sommarvarmen og åt av hjartans lyst. Men så fekk ein av dei ein slimut klump i skeia og lurte på kva i all verda det var. "Å nei, det er berre tettegubben, det. Han behøver du ikkje ete!" sa mor i huset. Tettegubbe? Jau, dei sleppte ein snigel opp i rømmasken for å få rett gang på syrninga av mjølka.
   I alle dei år ar eg trudd at dette var ei skrøne. For ordens skuld: Mamma brukte ikkje tettegubbar. Men no har eg leita på nettet og sett at det har gått rykte om ein slik framgangsmåte somme stader i landet. Difor håpar eg at du, kjære lesar, kan hjelpe til og hente fram opplysningar om liknande døme på edel matkunst.
   Kanskje sniglane kan brukast til noko likevel? Bon appétit!

MOLOSERVITUTTEN

Me har vore i retten. Me tretten fredsæle grannar her på berget laut svare for oss i jordskifteretten onsdag. Det handla om fortøyning av båtar i hamna vår. I denne prosessen, som har vart i snart to år, har eg lært mykje om havrett. Og om juss. Eg ser for meg at eg bør verte oppringd til hausten når den nye regjeringa Solberg/Jensen skal skipast. Dei treng ein havrettsminister. Ein veit ikkje kva vår kjære sjøfarts- og fiskerinasjon kan kome ut for, og eg kan ikkje hugse at me har hatt havrettsminister sidan salige Jens Evensen sine dagar.
   Så vil kanskje somme meine at eg ikkje er medlem i noko av dei to partia. Men kva skjedde då Jens vart utnemnd? Eg meiner å hugse at han ikkje melde seg inn i Ap før dei spurde han om han hadde lyst på jobben som statsråd utan departement. Kvalifikasjonane mine  kan det ikkje lenger vere tvil om, og dei står seg same kva parti som styrer landet. I pausen den dagen saka gjekk, drøfta advokaten vår og eg korleis rangordninga her i verda er skipa. Me vart om lag samde om at den er slik: Høgast rår pengane, så advokatane, så Gud, og heilt i botnen demokratiet.
   Eg har lært mange og viktige ord i desse åra mens me har kjempa for rettane våre i hamna. Det viktigaste er det du finn i overskrifta. Du skal få litt hjelp av nynorskordboka:
   servitutt m1, n1 (gjennom ty, frå lat av servus 'slave, træl') hefte på fast eigedom som gjev ein annan enn eigaren ein viss bruksrett eller rett til å nekte visse disposisjonar. Døme: Eit servitutt som gjev grannane vegrett over garden.
   I vår sak har me fått medhald i at eigedomsrett til sjøgrunnen utanfor tomtene til tre nausteigarar ikkje kan hindre oss i å leggje båtar der. Saka endte med forlik, så no må  eg kome vidare i min juridiske karriere før det vert for seint. Eg vart trass alt eit år eldre den dagen me sat i retten.
   Eit anna viktig ord me har lært takka vere denne prosessen, er tilflot og tilflotsrett. Det er så vanskeleg at ikkje eingong Nynorskordboka har funne noka forklaring.
   Men eg veit.
 

SKULEPOLITIKK OG PEDAGOGIKK

Kjære politikarar! Valkampen er i gang, og mange av dykk har lagt sin elsk på skulen.  Eller læst som de har gjort det. Eg er sterkt i tvil om kor bra det er. Uttrykket bjørneteneste er kanskje ikkje så lett å forstå i våre dagar, i og med at bjørnar for dei fleste er nokre søte dyr som går og ruggar eller klyv i trea i dyreparkar, godt inngjerde og i trygg avstand frå undrande tilskodarar. No slår eg opp på Wikipedia og  sjekkar opphavet til ordet:
   Bjørneteneste er eit uttrykk for overdriven hjelp som er meir til skade enn gagn for mottakaren. Munnhellet «å gjere nokon ei bjørneteneste» stammar frå Jean de La Fontaines fabel om tambjørnen som drap herren sin då han ville slå i hel ei fluge på nasen hans. Fabelen har opphav i ei eldre vandresegn. (Kjelde: Nynorsk wikipedia.)
   Kvar er det bloggaren og den pensjonerte læraren har tenkt seg i dag?  Jau, når politikarane diktar opp kjekke løysingar for yrkesutøvinga til profesjonelle lærarar, har dei gått langt over streken, eller klatra over gjerdet. Brått så har dei løysingar på alt frå mobbing til matematikk. Karatakterar skal inn der dei ikkje  høyrer heime, retting skal skje anonymt, ordensreglar skal skjerpast eller lempast på, alt etter kven politikaren snakkar til,  hovudplagga til elevane skal sorterast og vurderast, glupe pappagutar skal skjermast frå dei dumme og late ungane, strebarar i lærarflokken skal få meir pengar i pungen på kostnad av dei stillferdige slitarane, alt læraren gjer, skal kontrollerast, dokumenterast, noterast og arkiverast...
   Nei, no skal eg slutte å ramse opp. Kva ville du ha sagt, gode snikkar, om Siv og Erna hadde forklart deg kva slags treverk som er det beste, kor langre spikrar du skal bruke, og kva tid du bør bruke uimpregnert eller impregnert? Skal Kristin og Jens  velje oljetypen til bilen din og bestemme målemetoden når bilmekanikaren skal sjekke lysa?
   Kjære politikarar! Ikkje bland dykk inn for å fjernstyre fagområde de ikkje har greie på! No bør skulen få fred, bortsett frå når det kjem sterke råd frå lærarar og andre som arbeider i skulen. Men skaff heller dei ressursane som trengst!
   Og ei sak til: Norsk skule er mykje betre enn dei rykta som maktbrunstige politikarar vil ha det til. Nokre resultat kunne og burde vere betre, viss me skal tru på enkelte målingar. Men hugs korleis uttrykket bjørneteneste oppstod!
 

FØRSTE MØTE MED KVINNHERAD

Eg gjekk meg litt trøtt og lei av hovudfagstudiet på universitetet i Bergen og tenkte som så at det kunne smake med ein pause. Så eg søkte tre lærarpostar våren 1973. Eg fekk napp to stader, og den første som tok kontakt, var ein gammal kjenning frå Firda Gymnas. Eg hadde han ikkje som lærar sjølv, men han var med og hjelpte oss litt med russerevyen. No var Leiv Døssland, som han heitte, dagleg leiar for dei nyoppretta gymnasklassane i Kvinnherad. Jau, han kunne så godt som love meg jobben, og husvære skulle ikkje verte noko problem. Sommarjobb? Me måtte jo ha noko å leve av før den første lærarløna kom. Jau, det skulle gå fint. Han hadde kontaktar både på Søral og Valen sjukehus.
   Anne og Rune var einige. Så drog eg ein vakker maidag for nokså nøyaktig førti år sidan med snøggbåt til Sunde. Eg hadde med måleband, for noko av formålet med turen var å sjå på huset me skulle leige og ta gardinmål. Og så ville eg sjølvsagt sjå skulen og snakke litt med rektor.
   På Sunde kai fann eg ein buss som frakta meg trygt til Husnes. Det var eit merkverdig bygdesenter.  Nokre få butikkar, eit forsamlingshus og eit hotell låg ihopklumpa der bussen stansa, og oppetter bakkane strekte seg det eine rekkjehuset etter det andre med fire bueiningar i kvart. Og så skimta eg aluminiumsverket under ein dis av røyk eit stykke unna.  Nokon skule var ikkje å sjå. Men bussjåførar er venlege vegvisarar, så eg fekk ei grei forklaring om kvar eg skulle gå.
   Etter ein liten kilometers rusletur dukka det opp eit umiskjenneleg skulehus. Gymnasklassane skulle halde til på hi sida av bygget, attmed ein gymsal. Her laut eg gå rundt, og valde sjølvsagt den galne vegen.
   Brått kom det til syne nokre digre panoramavindauge, og innanfor dei såg eg ein flokk nesten nakne jenter som dreiv og plaska i eit basseng. Her var det best å ta ein stor boge og ikkje labbe langs glasveggen, skjønte eg. Det skulle ta seg ut om gymnasjentene første skuledagen til hausten når eg skulle presentere meg som læraren deira, at dei då skulle stikke hovuda i hop og kviskre at "sjå der, der er jamen santen han fyren som gjekk og glodde på oss mens me hadde symjetime i vår!"
   Omsider fann eg det som førebels var lærarrommet: eit klasserom som var innreidd til kontor,  arbeidsplassar for lærarane, læremiddelsamling, bibliotek og alt det ein skule med to klassar hadde bruk for utanom undervisningsromma.
   Førti år er gått. Det vart ein lang pause i arbeidet med hovudfaget i norsk. Pausen er ikkje slutt enno. Han tek aldri slutt. Men lærargjerninga tok slutt for snart eit år sidan.

FAN(ER) I DOMKYRKJA 17. MAI

Snart er det syttande mai. Det har vore ein årleg tradisjon i Bergen at det denne dagen har vore nynorsk festgudsteneste i Domkyrkja om morgonen før Hovudprosesjonen og Flaggtoget marsjerer ut på vandringa gjennom bygatene. Vestmannalaget, Bondeungdoms­laga og Bygdelaga har stilt med faneborg i kyrkja, men det må nok leggast til at det år om anna har vorte færre faner å sjå…..

I fjor gjorde styret i Bergen ungdomslag Ervingen vedtak om at dette ville dei ikkje vere med på lenger. Og i år har dei i sin visdom konfirmert vedtaket! Grunngjevinga skal vere at laget er eit frilyndt lag, og som difor ikkje kan stø eit bestemt livssyn.

Kva er dette for tøv? Styret må ikkje gløyme at laget er eit mållag som bør stå i front når det gjeld fremjing av nynorsk på alle område, også som kyrkjemål. Dette har ikkje med kristent livssyn å gjere, men med målpolitikk. Om ein skal stille med fanene i kyrkja eller ei, er ei sak for seg – i dette høvet er det som ei markering av kven som står bak dette måltiltaket.

Ved framvokster av nynorsk som bruksmål på alle omkverve først på nittanhundretalet var det ein klår strategi å arbeide for å innta viktige postar: Nynorsk i skuleverket, Nynorsk som kommunalt og statleg administrasjonsmål, Nynorsk i forretningslivet og Nynorsk som kyrkjemål var gjerne dei viktigaste arbeidsfelta i målstriden, sjølsagt med tillegg av Nynorsk som teatermål og nynorsk i presse og kringkasting. Og det kan sjølsagt nemnast kampen for norsk namneskikk så vel for stadnamn som for slektsnamn. Ein opplevde sjølsagt stor motstand, som når det galdt nynorsk liturgi at ein ”ikke kunne tolerere dette bondesproget, men la oss høre evangeliet på det sprog som Frelseren talte på Sinai bjerg” (fritt sitert).

Så til spørsmålet om faner i kyrkja: Det kan då ikkje vere det viktigaste i denne saka. Det viktige må vere å halde oppe tradisjonen med nynorsk gudsteneste i Bergen by. Og det bør laget stå bakom og stø – det går då på ingen måte i motsetnad til det grunnleggande og frilynde livssynet - tvert imot, skulle eg meine! Så får ein tillegge laget sine valde tillitsfolk i Bygdelagsnemnda avgjerdsmakt i fanespørsmålet og oppgåva å få fanene til og frå kyrkja, om det er det som er problemet.

God fridomsdag!
(Helsing Steinar )

DEN RAUDE DAGEN

Heime hadde me ein slik kalender du veit, der me reiv av ein liten lapp kvar dag så ein ny dato og dag kom til syne. Dei fleste datoane stod med svart, men minst ein gong i veka dukka det opp ein raud. Då var det helgedag. Når me reiv av den 30. april og 1. mai dukka opp, var det med eit raudt eittal, jamvel om det var midt i veka. Det var ein slags helgedag, eller offentleg høgtidsdag, som det stod på lappen. Og me slapp gå på skulen.
   Barndomsbygda mi, Flekke, var kjend for å vere småradikal, og stort sett respekterte folk at det var høgtidsdag. Ikkje berre arbeidarpartiveljarane, men òg venstre- og senterpartifolk. Ein del flagg kom til vêrs. Det var sagt at ein gong så heiste sonen i huset flagget, faren tok det ned att, men sonen heiste det opp på nytt. I kommunesenteret Dale åtte kilometer lenger nord feira dei med hornmusikk, taler og tog. Dale var den nest største industribygda i Sunnfjord. Berre Svelgen var større, med Bremanger smelteverk. I Dale laga dei sko og tønner i store mengder. Og det aula med sosialistar.
   Mamma og  papen var bønder, som så mange andre flekkingar, men dei røysta Arbeidarpartiet og heldt helg. Det same kan me ikkje seie om dei fire ugifte syskena på grannegarden, eller "i Gara", som me sa. Største bruket i bygda. Dei tre brørne ("garagutane") og systera der var eit stykke oppe i åra, eller hauggamle, tykte me som var eit halvt hundreår yngre. Garagutane dreiv med sitt den første mai, spreidde møk og  pløgde potetåker. Vårvinna var ei travel tid.
   "De må'kje drive å arbeie i dag, d'æ jo helgedag!" forkynte Erik'en ein gong. Han kom frå ein god sosialistisk heim. "Helg i rævine!"  fnyste Olai'en og dreiv på.
   Her på berget har me ei flaggstong i lag, midt mellom dei tretten tuna. Det tok litt tid på morgonen før flagget kom opp.  Men nokon må ha teke affære, for no heng det og vaiar febrilsk i kulingkasta. Elles er  det langt mellom flagga her i Valo, endå denne bygda òg har hatt ord på seg for å vere småradikal.
   "Tider skal koma, tider burt skal kverva..."

LEIGESOLDATAR

Då krigar vart førte i eldre tid her i Europa, kunne soldatane kome kvar som helst ifrå. Dei forsvarte ikkje landet sitt, dei slost for pengar eller det pure livsopphald. Dei kunne gjerne skifte krigsherre dersom dei fekk betre vilkår hos fienden. Her til lands var det ikkje vanleg, her var det tvangsutskriving av soldatar frå eigne rekkjer. Også i våre dagar finst det flust opp av leigesoldatar i til dømes borgarkrigar i Afrika. Enkelte nordmenn har vore med på leiken.
   Nei forresten, på eitt område er bruk av leigesoldatar det vanlege også i Noreg. Elitefotball. På laget til Brann sende dei ut i striden åtte utlendingar og tre bergensarar ved kampstart no i helga. Med andre ord eit høgt tal lokale stjerner; det hender ofte at det er ein eller null. Brann er ikkje noko særsyn. Fotballspelarar vert kjøpte og selde, dei spelar stolleiken frå eitt lag til hitt. Det same gjer trenarane. Dei er sikkert lojale mot arbeidskontrakten, men der stansar lojaliteten. Ikkje alle publikumarar skjønar dette, så stakkars Jan Gunnar Solli vart råka av dei eklaste injuriar då han møtte sin barndoms klubb som spelar på eit heilt anna lag. Me kan nok skjøne at tilhengjarane heiar på "vårt" lag, den lokale klubben. Men det er altså drakta, ikkje personen innanfor drakta, dei heiar på.
I gamle dagar var det gjerne slik at ein av fordelane leigesoldatane fekk, var å "skattleggje", det vil seie plyndre dei områda der dei opererte. Det gjorde dei ofte til gagns. I trettiårskrigens Tyskland vart enkelte byar plyndra både fem og ti gonger. Landområde vart så å seie folketomme i lange tider.
   Nei, så gale er det ikkje med fotballen.

HEI, SOM DET GÅR!

Eg har inga orsaking for ei uvanleg lang bloggpause. Dei fleste eg har kontakt med, veit at eg går berre og sleng no for tida, forlét yrkeslivet for snart ti månader sidan, og som kjent er lediggang rota til alt vondt. Til dømes at eg gong på gong har skuffa blogglesarane mine når dei sugne på nytt lesestoff berre kjem tilbake til det eg skreiv for godt over ein månad sidan. No angrar eg, og har bestemt meg for å ta tak i problemet. Spørsmålet er om det vert slik at eg skriv berre for å skrive. Tidlegare har eg nemnt det rådet eg ofte gav elevane når dei ikkje kom i gang med stilen sin: Berre begynn å skrive ukritisk eitt eller anna. Ikkje tenk på om det har noko særleg med oppgåva å gjere. Då kjem du i gang, ideane kjem dettande, tankane klårnar, og du får til ein heilt grei stil. Så kan du rett og slett stryke dei første linjene du skreiv, viss du ikkje var så heldig at dei kan brukast likevel. Med andre ord: Vegen vert til mens du går, båten vert bygd mens du seglar. Som kloke folk har sagt. Du må altså kome i gang, ta dei første famlande stega eller dei første åretaka før seglet fer til vêrs.
   Då er eg i gang att. Og viss eg ikkje får andre gode idear, skal eg skrive om leigesoldatar i morgon.

BREV TIL TÅKEFYRSTINNA

Grete Faremo: Gå til Setesdalen og bli vis!

For ein liten mannsalder sidan dukka ei blid setesdalsjente opp på Slottsplassen då Gro presenterte si tredje regjering. Då NRK tok den unge dama med i studio, drog ho fram gitaren og tralla seg like godt gjennom visa til Lillebjørn om jenta frå Setesdalen.
No, meir enn tjue år etterpå, er ho kåra til tåkefyrstinne, og utnemninga er fullt fortent. Ho språkar på det stivaste bogsprog med "moderne" flosklar og snirklete formuleringar som seier oss lite og ingen ting.
Men det finst rådgjerder: Dra heim att til Setesdalen og lær! Tenk deg ein av desse to måtane:

- Korleis ville den klårtenkte og klårtsnakkande far din, Osmund Faremo, ha uttrykt seg?
- Korleis kunne ei kårkone der i dalen forklart saka til grannekona si?

Eg seier ikkje at du må snakke reinspikka setesdøl når du opptrer i media, i regjeringa eller i stortingsalen. Men hent fram att nynorsken du ein gong lærte. Bruk dette målet når du skriv. Og normer varsamt barndomsdialekten i den retninga når du snakkar offentleg. Det kostar litt, men du skal få rikeleg med løn. Og dersom dette alternativet kjennest urimeleg tungt, er det truleg fordi du ikkje tenkjer klåre nok tankar, eller at tilhøva er så flokute at du heller bør seie at dette veit du ikkje så nøye. Det er ærlegare å seie dét enn å pakke tåketankar inn i skrau.

Venleg helsing
Reidar Kyrkjebø

EIT DRUSTELEG BANKINNSKOT

Eg er komen til kapittel tre i den bakvende framhaldsforteljinga om den 4. juli 1995, den som vart utløyst av hysteriet omkring hestekjøt. Så no skal det handle om føremiddagen denne tysdagen.
   Me trilla inn i byen Luxembourg i landet Luxembourg, eit land som i utstrekning er jamstort med Kvinnherad pluss Ullensvang, og som har eit folketal i overkant av det me har i Hordaland. Kvelden før hadde resepsjonisten på eit ungdomsherberge litt nord i landet bedt om å få sjå passa våre, og han kommenterte at dei var så store. (Du hugsar sikkert dei gamle passa våre viss du er ein godt vaksen lesar.) "Me kjem frå eit mykje større land," sa eg, ein kommentar som han svarte på med eit lite begeistra "Hø hø!"
   Det me var mest opptekne av på vegen inn mot bysenteret i hovudstaden, var å finne ein parkeringsplass der me kunne gå frå Subaru'en og kikke på byen. Der såg me eit skilt og ei pil, og me hamna nede i ein stor kjellar med god plass. Me tasla ut og uroa oss lite over at me ikkje sjekka korleis me skulle få bilen med oss når me kom tilbake.
   Etter eit par timar var me ferdige med byen og ville gjerne kome oss vidare og inn i  Frankrike. Me fann tilbake til huset der bilen stod i kjellaren. Men me fann ikkje ut kvar fotgjengarar skulle gå inn for å hente bilane sine. Så spurde eg eit par karar som hang der og slang. "Har du parkert her? Då trur eg du har gjort ein tabbe!" Det gjekk kaldt nedetter ryggen, endå julidagen var meir enn varm nok. Så fortalde dei at me stod utanfor ein diger bank, og parkeringa i kjellaren var berre til bruk for bankfolk og kundar. Inngangen var frå banklokalet. "Men gå inn og snakk med dei, du!"
   Eg gjekk inn, kom meg fram til ei luke og med syndefull anger bar eg fram mitt ærend og ei rekkje orsakingar.  Dama i skranken sa ikkje eit ord, såg mulkent på meg, gav meg ei lita brikke og peikte på ei dør.
   Om litt stod me ved bilen vår, fann porten og bommen, heiv på brikka og kom oss ut derifrå. Snart var me på veg inn i Frankrike med kurs for Alsace.
   Banken i Luxembourg ville ikkje eingong ut med litt rente for det drustelege innskotet vårt.

EI FYRSTELEG OVERNATTING

Eg har stundom tenkt som så, historielærar som eg var, at ein skulle kunne skrive historia hin vegen. Det vanlege er at historieboka begynner med gamle dagar og flytter seg jamt og trutt framover mot nyare tider. Men kva om me begynner med notida og skildrar oss bakover? Det er noko slikt eg driv med no. Det eg skriv i dag, hende tidlegare enn det eg skreiv om i går. Og i morgon skriv eg kanskje om det som hende endå tidlegare. Eg skriv meg altså bakover i tid. Rett nok er tidsfaktoren litt smal. Alle desse tre historiske hendingane gjekk føre seg den same dagen, tysdag den 4. juli 1995. Og kva utløyste lysta til å mimre om nett denne dagen? Hestekjøt! (Sjå gårsdagens blogg.)
   Både turen i 1995 og mange andre liknande bilturar nedover i Europa bar i stor grad smaken av oppdagingsferd og meistringsglede. Til dømes var ikkje overnattingane særleg planlagde. Me hadde med oss telt, og alltid - kanskje etter prøving og feiling - fann me ein campingplass og nattely. Stundom tok me til takke med eit enkelt hotell eller Gasthaus, og iblant hamna me på eit ungdomsherberge. Hugs på at me var svært unge i 1995, eg hadde nett fylt 50 og Anne var mykje yngre, berre 47.  Denne måten å avrunde ein dagstur på, kunne vere både langsam og slitsam, men du verda så lukkelege me var når alt var i boks og me hadde fått opp teltet eller kome oss under tak!
   Denne tysdags ettermiddagen var me på veg inn i Alsace og hadde funne ut at det var eit ungdomsherberge  i ein by som for oss var heilt ukjend: Saverne.  Kvelden før var me seine før me slo leir, så denne dagen ville me kome til ro litt tidlegare. Me rulla så inn i byen og såg til vår store glede at dette var ein svært yndig liten by. Det gjekk ein kanal med sluser midt gjennom byen, og her var flust opp av vene bindingsverkshus og vakre blomedekorasjonar  på husa og langs gatene. Me parkerte bilen der det fall seg og tok beina fat for å spore opp herberget. Det kunne ta si tid, frykta me.
   Der opna det seg endå eit utsyn: Eit digert slott med ein endå digrare park. Då me hadde beundra slottet ei stund, gjekk me oss beint på ei lita bu med turistkontor før me var begynt å leite. Eg gjekk inn og spurde etter ungdomsherberget. "Der borte, i slottet! Femti meter å gå!" Og såmenn! I eine hjørnet av slottet var der ei dør me skulle bruke. "Opningstid klokka 17" stod det. Me såg på klokkene våre. Ti over fem var dei, så her var det berre å gå rett inn.
   Og rom fekk me. No skulle eg ha loge og sagt at det var ein fyrsteleg suite. Men denne fløyen av slottet må ha vore bygd for tenarskapet, tippar eg. Grei, nøktern standard. Me fekk oss eit familierom der det hadde vore god plass til både ungar og barnebarn.
   Då var det berre å ta ein strekk på køya, ein ankerdram, og ut å ete hestekjøt!
 
 

HESTEKJØT

Det var då eit fæla oppstyr no om dagane om funn av hestekjøt i ymse matslag nede i Europa. I gamle dagar fekk me rett som det var høyre at hestekjøtet hamna i pølsene. Åt me pølse, var det heilt sikkert iblanda ein del hestekjøt. Sa folk. Likevel åt me pølsene våre med den største ro. Me kunne jamvel våge oss til å nemne gamlemerra når me sat til bords og pølsestubbane dampa på fatet. Ho vart send til slaktehuset for femti år sidan og er omtalt fleire stader i gamle blogginnlegg.
    Så går tankane til ein sommardag for snart atten år sidan. Me var på vår lengste biltur til då og hamna på eit slott i Alsace. No har eg tenkt å nemne det med slottet i morgon og kjem såleis til å skrive tre blogginnlegg i omsnudd kronologi frå same julidagen i 1995.
   Me rusla ut om kvelden i den svært yndige småbyen Saverne, nokre få kilometer frå Strasbourg. No skulle me finne oss ein koseleg plass med god mat og lekker drykk. Som me ofte gjer, rusla me gate opp og gate ned og titta på menyane. Den første staden verka svært tiltalande, og på menyen ved inngangsdøra såg Anne noko som ho meinte var biff. "Vel, det er iallfall hestekjøt," opplyste fransklæraren ho hadde med seg. "Då skal me iallfall ikkje inn der!" slo hestehataren fast. Ho vart i tidleg barndom vitskremd av ein hest på frifot. Ein  fjording, faktisk! Skulle difor tru at ho kunne nyte daude hestar, men den gong ei.
  Me rusla vidare, men Saverne er ein liten by, og  me kom ikkje over noko som me absolutt ønskte oss. Då foreslo Anne at me kunne gå tilbake til den der første plassen og be om biffen deira. Der såg det så koseleg ut! Eg var med. Eg undra meg litt, men nemnde ikkje hesten.
   Snart sat me med glitrande raud drykk i glasa og kvar sin velangande tallerk med eit par stivpynta kjøtsneier på. Anne skar eit stykke og togg ivrig. Me skåla og avanserte vidare inn mot midten av tallerkane. Anne rulla med augo og braut ut med andakt i røysta: "Veit du, Reidar, dette må vere det beste oksekjøtet eg nokon sinne har ete!" Vel, eg drog på det, var einig i smaksdommen, men nemnde i forbifarten at det var no ikkje nett oksekjøt. "Å?"  "Hugsar du ikkje at eg sa i stad at det var hestekjøt?" spurde eg forsiktig. "Cheval betyr hest. Ein kavaler er i røynda ein hestekar."
   Me åt pent opp, men eg trur ikkje maten smakte henne fullt så godt etter denne oppklarande samtalen.
   I går kveld såg me den gamle, svært gode filmen "Siderhusreglane". Djupstrukturen i filmen er at me bør lyge når det er i det godes teneste. Det burde eg ha gjort i Saverne i 1995.
 

TRUVERDIG AUGEVITNE

Du har sikkert treft på han, du òg. Han som er så skråsikker på at han har rett, fordi "...eg var der sjølv og såg det med mine eigne auge!" Ein nær slektning var sjømannen som meinte å ha god innsikt i eit lands tilhøve fordi han hadde vore i ei hamnekneipe i ein hamneby der i landet og opplevd dei innfødde. Me som har fuska litt i historiefaget, har òg lært at ein bør vektleggje primærkjelder og førstehandskjelder. Men me har lov å vere kritiske.
   I februar 1967 var det VM i skeiser på Bislett. Me vona sjølvsagt sterkt på Fred Anton Maier frå Tønsberg Turn, guten som skulle ta arven opp etter Kupper'n, i det minste på dei to lange løpa. Og Fred Anton gjorde sitt beste, han hausta både gull og ære i karrieren sin.
  Nokre studentar eg kjende flyktig mens eg studerte i Bergen, heiv seg på toget og lét Bergensbanen føre seg trygt over fjellet så dei kunne få oppleve norsk verdsmeister på norsk is. Dei hadde det retteleg lystig, og dei fekk vel med seg litt av det som hende på isen.
   På toget heim att kom den eine av karane i heftig disputt med ein medpassasjer som hadde opplevd VM gjennom NRK si eminente overføring. "Ja, det var flott å sjå at Maier vart verdsmeiser," sa studenten. "Maier? Han vart nummer tre, berre. Det var jo Kees Verkerk som vann laurbærkransen!" opplyste den andre.  "No må du gje deg! Maier vart verdsmeister. Eg var jo sjølv til stades på Bislett og såg det med mine eigne auge!"
   Ja ja. Guten hadde iallfall fått med seg at Maier hadde vore ute på isen. Men slått av både Verkerk og Schenk i samandraget. Og så tapte han milløpet i samløp med Kees. Me får unnskylde vår mann med at skeiseløparar ser svært like ut i draktene sine.

KONTRAREVOLUSJONEN

Viss du blar tilbake til bloggen min den 27. januar, finn du meir om revolusjonar og om skeiserevolusjonen i 1963. No kunne eg ha venta nokre veker med dette innlegget til femtiårsjubileet for den helga eg skal dvele ved. Men det er like greitt å få det sagt. Alle revolusjonar som det har vore litt tak i, møter veggen og må svelgje nokre usle nederlag.
   Etter skeise-EM i Göteborg den første helga i februar 1963 såg me med begeistring og spenning fram til VM i Japan. Nei, spenninga var ikkje så svært stor. Me visste jo at dei norske triumfane skulle kome, spørsmålet var berre kor overlegne gutane våre skulle verte denne gongen, og kva for ein av dei som skulle stå øvst på sigerspallen. Kunne det verte den pur unge nye stjerna Per Ivar Moe? Eg vona sjølvsagt på Kupper'n, min store helt.
   I Karuizawa var klokka allereie tolv om dagen når ho ikkje var meir enn fire om natta heime. Skulle me følgje med på direktesendingar, laut me velje mellom å vakje rundt eller å stå grytidleg opp. Eg trur eg kom meg til sengs og stod opp i otta, for dette var det viktig å få med seg, og litt utkvild burde ein vere. Laurdagen gjekk slett ikkje som me hadde tenkt. Han der svensken, Jonny Nilsson, han som snytte oss for distansesigeren på mila i EM, gjekk sigrande i mål på halvmila og stal den nye verdsrekorden til Kupper'n. Og verre skulle det verte. Dagen etter utmanøvrerte han det fem-mannsterke norske laget, snytte oss for laurbærkransen og attpåtil sette to nye verdsrekordar, på mila og samanlagt. Ja, han slo Kupper'n sin uslåelege 15.46.6 frå Squaw Valley! Vår store helt hadde mista tre verdsrekordar på to dagar og måtte nøye seg med andreplassen samanlagt
   No var rett nok den norske laginnsatsen heiderleg: fem blant dei sju beste. Men det var ikkje ein lagkonkurranse.
   Namnet Karuizawa smakar ekkelt den dag i dag.

HISTORIKAREN JON

Ved minnestunda etter Jon i går vart det opplyst om den glupande interessa han hadde for historie. For meg som historielærar var det både ei stor glede og ei viss utfordring. Enkelte emne hadde han mykje meir peiling på enn eg. Men våre felles interesser for faget gav grunnlag for mang ein gjevande prat.
   På ein festmiddag på Voss i fylkeslaget av lærarorganisasjonen vår var me der begge. Eg hugsar ikkje om det var mens organisasjonen heitte NUFO eller om det var etter at det vart Lærarforbundet. Eg innbiller meg at det var eitt eller anna rundt jubileum som skulle feirast. Jon var med i fylkesstyret, eg var ein skarve lokallagsleiar.
   Jon hadde eit frodig foredrag om læraraksjonar under krigen. Han drog linjer, han spissa det med dramatiske episodar og ein snev av humor. Etter at me hadde klappa ferdig, utbraut ein som sat til bords nær meg: "Du så heldige dei må vere, dei elevane som har ein slik historielærar!" Eg skaut inn at han slett ikkje var lærar i det faget. Undringa til dei som sat der, vart ikkje mindre då eg utdjupa at Jon var sivilingeniør av utdanning og underviste for det meste i økonomifag og matematikk!

JON

Torsdag den 17. januar døydde Jon Lund, min gode kollega, granne og ven gjennom eit tredjedels sekel. Eikelandsberget grendalag bad meg seie nokre ord ved minnehøgtida i dag. Då sa eg mellom anna dette:

I år er det tretti år sidan tretten hus vart bygde og tretten familiar flytte inn på den staden som fekk klengjenamnet Raudaberget i Valo. Det bur framleis urinnvånarar i dei fleste husa, og dei som har flytt inn seinare, vart snøgt minst like gode grannar som me som kom først.
   Det var eit vågalt prosjekt å kjøpe, tilretteleggje og fullføre eit slikt byggjefelt der det før berre fanst berg, brakje og sauer. Men heldigvis hadde me Beate og Jon med på laget frå starten. Eg fattar ikkje korleis me kunne  ha  makta det utan dei.
   Jon hadde blant så mykje anna fire høgt utvikla eigenskapar som me drog vekslar på, og som gjorde han til ein leiarfigur:
1) Ein umåteleg teoretisk kapital. Det han ikkje visste nok om, fann han fort ut av.
2) Velutvilkla organisasjonstalent som skapte orden i ein urskog av arbeidsoppgåver me måtte gjennomgå.
3) Utprega praktisk sans og praktisk erfaring med alt frå rekneskapsføring til innkjøp og traktering av spikar.
4) Og sist, men ikkje minst: Ei nesten barnsleg tru på verdien av fellesskap og det å lyfte i flokk. Derfor sette han til sides personleg vinning og brukte ein rikeleg del av den enorme arbeidskapasiteten sin på oss og det me skulle ha i hop. 
   Ordet dugnad fekk eit nytt innhald takka vere Jon. Det vart ein livsstil, ikkje berre ei organisasjonsform som skulle gje synlege resultat både i byggjefasen og seinare. Når Jon kom skrevande i den falma blå overallen sin, sneipen i munnvika og topphuva på plass, vart det plan og mål med gjeremåla våre.  Rett nok kunne han irritere oss med sine grundige planleggingsprosessar: "Her må vi tenke oss godt om før vi begynner!" Iblant munna det ut i litt for trauste og monumentale løysingar. Jon tok ikkje lett på noko. Hovudregelen var likevel at arbeid vart gjort med velvalde og varige løysingar.
   Ei sak som eg ikkje har tenkt særleg over før no dei siste vekene, er kva han har hatt å seie for dei som voks opp her på Eikelandsberget. Ungane våre. Mange av dei la for dagen ei ekte sorg då tilstanden hans vart kjend, og ikkje utan grunn. Jon var kanskje den av oss vaksne som var mest oppmerksam på at dei yngre skulle dragast med i fellesskapet med meiningsfylte oppgåver når me hadde dugnad. I fritida og i festleg lag brukte han sin kreativitet til beste for ungane og ungdommane, anten det no var på båt- eller fjellturar eller i festlege samkomer.  Skattejaktleikane når det vart feira bursdagar i den ullmannlundske heimen vart legendariske.
   Me på Eikelandsberget kjenner ei stor sorg og eit tomrom som ikkje kan fyllast.  Men skal me leve vidare i Jon si ånd, tillet eg meg å sitere ertekroken  Johan Herman Wessel: "Man sukkar for han er ei mer. Man husker hva han var - og ler."
   Til slutt vil eg minne oss på at lesehesten Jon også var glad i poesi, og særleg då Olav H. Hauge. Då vil eg avslutte med dette diktet, som eg veit at Jon sette stor pris på:

Gjer ein annan mann ei beine

Han kom or fjellet, skulde heim,

fekk føring ifrå Osa

ut til Øydvinstò.

Og han var raust

og baud betal.

Men Osamannen 

var ikkje fal.

Eg vil betala;

eg kan ikkje nå deg

med ei beine att.

So gjer ein annan mann

ei beine då,

sa Osamannen,

og skauv ifrå.

REVOLUSJONEN I 1963: ULIKE REVOLUSJONSFASAR

I dag er det nøyaktig femti år sidan eit markant høgdepunkt i ein markant revolusjon. Dette fortener nokre kommentarar. Ein revolusjon kan delast inn i ulike hovudfasar. Han byrjar gjerne i rolege former og med stor optimisme. Så går han over i ein radikal fase med rasande eldhug, tru på mirakel og skilsetjande gjerningar. Men etter kvart glir han over i antirevolusjonære former, vonbrot og nederlag, og dabbar av.
   I dag skal eg nøye meg med å minnast dei to første fasane i den revolusjonen me opplevde vinteren 1963. Me snakkar om skeiserevolusjonen.
   Etter bragdene vinteren 1960 i Squaw Valley-leikane var  min store helt Knut "Kupper'n" Johannesen mest med på kjøt og flesk eit par år. Det rakk til norske meisterskap både i 61 og 62, men internasjonalt rakk han ikkje på pallen. Der stod det sovjetarar og nederlendarar. Dei andre nordmennene låg endå lenger bak.
   Så kringkasta dei resultata frå nyttårsløpa på Bislett ved inngangen til året 1963. Kupper'n hadde sett ny norsk rekord på 5000-meteren! Eg hoppa i stolen: "Han er betre enn nokon sinne!" ropte eg. Det viste seg dessutan at ei heil røys med unge løparar gjekk i mål på ulike distansar med strålande resultat. Optimismen steig. Enno var ikkje heimlandet til Oscar, Ivar, Hjallis og Knut avskrive som skeisenasjon.
   Festen følgde ei bratt kurve. Midt i januar vart Knut Johannesen norsk meister med flotte norske rekordar på både halv- og heilmila. Han snuste jamvel på den gamle rekorden til Sjilkov på legendariske 7.45.6. Berre eit par sekund unna, og det på norsk låglandsis! "Eg kunne nok ha greidd den òg, men me får ta ein ting om gongen," kommenterte han.
   Og så! Nøyaktig femti år sidan i dag var det norsk-sovjetisk landskamp. Dei siste ti åra - etter at Hjallis la opp første gongen - hadde jo sovjetarane forsynt seg grovt av titlar, medaljar og rekordar på skeiser. Men denne gongen vart dei totalt overkøyrde. Fire nordmenn gjekk under den gamle verdsrekorden til Sjilkov på halvmila! Kupper'n sette krona på verket med 7.37.8. Jubelen ville ingen ende ta. No gledde me oss fælt til EM i Göteborg veka etter!
   Der nådde festen nye høgder.  Radioapparata gløda der reporterane med håse røyster ropte ut rundetider og plasseringar. Me sat og noterte for harde livet og rekna på poengsummar. Og me fekk løn for strev. Firedobbelt norsk med Nils Aaness på topp. At det ikkje vart Kupper'n, var nok ikkje eg så glad for, men det fekk våge seg. Skeiserevolusjonen var langt inne i den radikale fasen. No trudde me at alt var mogeleg. Snart var det VM i Japan!
   Det var berre ein liten hake ved Göteborg-EM: Svensken Jonny Nilsson vann mila.

LESEGLEDER 10: DEN GODE GRANNEN

For meir enn tretti år sidan fekk me ei driftig tysk dame som kollega på den vidaregåande skulen. Ho underviste i dei framandspråka me hadde: engelsk, fransk og sjølvsagt tysk. Mannen hennar var med på lasset. Han kunne titulere seg som lektor med fransk hovudfag. Men me hadde jo så mange fransklærarar gåande der, så strengt teke trong me han ikkje. Hos oss fekk han undervise i tysk, om eg ikkje hugsar feil. Han var eit stillfarande, langt og tunt rekel, lågmælt og fredsæl og kom litt i skuggen av den geskjeftige frua.
   Namnet hans var òg svært lite originalt, så eg reagerte ikkje mykje på det, sjølv om eg meinte å ha sett eller høyrt det før han dukka opp. Men etter nokre dagar eller veker kom eg over ei bok der forfattaren hadde nett same namnet som denne nye kollegaen. Om han hadde skrive boka? Jau, det kunne han ikkje nekte for.
   Så då kom eg heim med Alltid fleire dagar og begynte å lese. Nokså snøgt ropte eg på fru Anne at ho måtte kome og lese med meg. Me sat ei stund i lag i sofaen og las og klukklo over dei underlege påfunna som Ragnar Hovland serverte oss. Ho hadde enno ikkje helst på fyren. "Tru korleis eg kjem til å takle det," sa ho. "Eg kjem vel til å storflire når eg ser han!"
   Etter nokre år bygde me oss hus her på Eikelandsberget. Det gjorde Sabine og Ragnar òg. Han la bort lærargjerninga og sat heime og skreiv. Det sterkaste minnet eg har om dei, var då me skulle buksere pianoet til Ragnar ned frå andre etasje i huset dei budde i på Sunde dei første åra. Det var eit gammalt, trongt hus med ei smal trapp, og at me fekk pianoet ned i heilinga utan å måtte rive ned altfor mange vegger, må jo vere eit godt prov på at Gud er til. Ragnar er presteson, på same vis som Wergeland og Bjørnson. Og ein dugande musikar.
   Med Ragnar si hjelp og ein god forlagsrabatt fekk eg kjøpt inn eit klassesett til skulen av den før omtalte debutboka hans. Klasse etter klasse, elevkull etter elevkull, las og sleit på bøkene så dei løyste seg opp til eit lausbladsystem etter kvart. Me dreiv òg høgtlesing frå kateteret til klassar der elevane ikkje var særleg ihuga lesarar. Då sat dei i ro og følgde med.
   Etter nokre år flytte dei, først Ragnar, så Sabine. Men ei røys med bøker av denne originale skribenten står i bokhylla vår. Det er litteratur som glir lett ned, men som gjev ein underleg ettersmak. Siste romanen, Stille natt, har ein tittel som i verste fall kan tolkast som om ringen er slutta, den som byrja med Alltid fleire dagar.
   Eg vonar eg tek feil. Den gode grannen vår frå åttitalet har nok meir på hjarta.

LESEGLEDER 9: DEN BERGENSKE DETEKTIVEN

I desse dagar er det - skrekk og gru! - førtifem år sidan eg heiv meg på franskstudiet på universitetet i Bergen. At eg skulle hamne på eit av dei faga eg mislikte mest på gymnaset, skal eg ikkje fundere over no. Eg fekk ikkje lite kjeft hos universitetslektor Grundt når eg opna kjeften og prøvde å lese eller seie noko på dette kråkespråket. Sunnfjordintonasjonen heldt ikkje mål: "Nei, nei og atter nei!" hylte han nesten før eg fekk fram ei halv setning. Sjølv stod han og knika seg mot den tettskrivne tavla med kritet vippande i kjeften så han såg ut som den avskyelege snømannen når han avslutta ei undervisningsøkt. For ordens skuld: Me elska fyren, med alle hans unotar og direkte stil. Det krydde ikkje nett av slike personlegdomar på Romansk institutt.
   I tillegg til ein del småsnobbete damer og eit par andre bondestudentar begynte det ein bergensgut som eg vart kjend med. Han var ganske fersk som student, hyggjeleg, usnobbete og svært ulik den brautande kjuagutten i parodiane. Gunnar var grei å ty til som samtalepartnar i pausane mellom dobbeltimeførelesingar.
   I eksamenssemesteret vårt hadde Gunnar ein stri tørn. Han gifte seg, fekk utgitt sin debutroman og tok altså mellomfageksamen i fransk. Det var ein tøff haust for den ferske ektemannen, forfattaren og studenten, og då han vitja Rosendal og las frå den nye boka si rett før jul, sa han: "Eg hadde nok mest suksess med de to første av disse tre prestasjonene!"
   Eg må tilstå at eg ikkje har lese debutromanen "Uskyldstider", heller ikkje neste boka "Fortellingen om Barbara". Men så tok Gunnar Staalesen steget ut i underverda og vart kriminalforfattar. Dermed kom suksessen, og eg vart del av leseskaren hans. Krimlitteratur har lege mitt hjarte nær, heilt sidan eg studerte Detektivmagasinet i svært unge år (jamfør kommentar frå bror Steinar for nokre bloggar sidan.) Jamvel mi fredsæle kone har i minst like stor grad late seg fange av av den handlekraftige bergensaren Varg Veum, glad som ho er i Bergen By. No fyller bøkene til Staalesen nesten to hyllelengder nede i kjellargongen, om det seier deg noko.
   Om me ikkje treffest mellom forelesingar lenger, Gunnar og eg, så hender det at våre vegar kryssar einannan framleis. Det er slett ikkje berre krim me snakkar om då.
 

LESEGLEDER 8: DEN BLINDE FARTEN

I 1960 begynte dei å sende ein opplesingsserie i radioen med trønderen Toralf Sandø. Han las om nokre villmenn oppe i Namdalen som levde sine liv i ein blind fart utan å ottast verken Vårherre eller trollpakk. Det eine karsstykket avløyste det andre, den eine ættleden kvassare enn den neste. Så gjekk det nedover med ætta, heilt til han Odin kom og freista å sameine etisk høgverde og ættebyrgskap. Han enda sitt liv på eit båtkvelv for at hans argaste fiende, Laurits, skulle få leve.
   Papen vart fengsla av opplesingane, og me andre høyrde nok litt, me òg. Men papen nøgde seg ikkje med Sandø og NRK, han fekk lånt bøkene om Juvikfolket og pløgde gjennom både dei og fleire andre bøker av Olav Duun. Papen las alt mogeleg, frå dei mest tullete kioskbøker til høgverdige romanar av aktverdige diktarar. Når han hadde lese ei Duun-bok eller ei anna bok, brukte han seine kveldsstunder til å fortelje  mamma kva dei handla om, så ho slapp å lese dei.
   På gymnaset var det min tur. Me skulle lese skuleutgåva av Odin i norsktimane. Ho inneheldt nokre utdrag frå dei tre siste binda i seksbindserien om juvikingane. I staden gjekk eg på biblioteket og lånte heile serien og vel så det, og las med god appetitt både dei og fleire andre Dunn-romanar. Eg stolte på smaken til papen og tok ikkje feil.
   Nokre år seinare nylas eg serien, dei siste binda tok eg føre meg i militæret, der eg hadde slikt å gjere om kveldane. Og endå fleire år seinare kjøpte eg serien, samla i eit grisetjukt bind. Men den gongen stansa visst lesinga opp eit stykke ute i femte boka, viss eg hugsar rett.
   Og så har eg torturert elevar med  både Olsøygutane og Medmenneske. Eg trur ikkje dei hadde vondt av det.
 

LESEGLEDER: PAUSE FØR INNSPURTEN

I fjor begynte eg på ein serie som eg kalla lesegleder. Det var ikkje ulikt meg å sjå tilbake til yngre år, til den tida då eg var ein fyrig lesehest. No er eg meir som ein kjepphest, kanskje ein sengehest som står seint opp om morgonane, eller som Jakob Sandes grå og slitne Gideon legdeblakk. Eg les nok litt enno, men ikkje med den same appetitten som i mine glansdagar. Det burde eg skjemmast over. No eg er pensjonist, har eg tid. Eg brukar forresten meir tid på aviser no enn før. Det skal eg ha.
   Etter at eg kom i gang med funderingane omkring lesinga mi, bestemte eg meg for å avgrense meg til ti innlegg. Dette eg kjem med i dag, vert unummerert, sidan det handlar om laust og fast. Og med nokre tankar om utvalet mitt. Eg burde jo ha teke med han som er nemnd lenger oppe, sidan han sikkert er den diktaren som er vanskelegast å kome utanom for oss sunnfjordingar. Det er fleire andre som eg har kome på undervegs, som absolutt burde ha vore representert. No er ikkje dette eit rettferdig meisterskap i diktekunsten, det er meir som eit lotteri, urimeleg og tilfeldig. Det får du hugse på når du (dersom du) les dei tre siste tekstane, som kjem utetter veka.
   Så undrast du kanskje på kvifor eg har teke så lang bloggpause før eg avsluttar serien. Me kallar det latskap.

KRISLING I BUKA

Det er ei påkjenning å høyre på den strålande langrennsjenta frå øvste grendene i Østerdalen. Når Therese Johaug slepp til ved mikrofonen, sit eg med spissa øyre og lyttar intenst. Men eg må tilstå at eg er meir oppteken av korleis ho seier det, enn kva ho seier. Eg veit det er ei dårleg innstilling, men slik kan ein gammal norsklærar med ei viss interesse for norske målføre oppføre seg. Og denne jenta brukar talemålet sitt så fritt og direkte at det gleder ein forherda målmann. Truleg har ho dugande medierådgjevarar som oppmuntrar henne til å bruke media slik, som ein del av merkevarebygginga av eit naturbarn, ei hulder frå ein norsk avkrok. Og så er ho flink å gå på ski, jamvel om ho ikkje nådde att Justyna Kowalczyk opp monsterbakken i dag.
   Rett før eitt av renna i Tour de Ski snakka NRK-dama med Therese og Kristin Steira og spurde Therese om korleis ho følte det no. "Jau, det krislar i buka!"  svarte jenta frå Dalsbygda med eit godt glis. Eg er ikkje sikker på om den pentsnakkande NRK-dama forstod kva ho meinte, men eg som er oppvaksen med den same dativen som Therese, var med på notane. Rett nok vert ein buk til bukjen og bukja i bunden form på min barndoms dialekt, alt etter om det er dativ eller ikkje. Og reglane for dativ er om lag dei same som på tysk i preposisjonsuttrykk. Me kan altså veksle slik: "Bukjen min æ'kje goe i dag, eg he ilt i bukja." Forresten la Kristin S. Steira til at "det krisle i buka på mæ også", men lo på ein måte som avslørte at ho apte etter Johaug.
   Hadde det vore meg, så hadde eg vel sagt: "Da kitla i maja." Viss eg hadde kome på å snakke ekte flekkemål.
 

TOKRONESETELEN

Godt nytt år!

Først lyt eg få takke bror Reidar for gild bloggomtale jolaftan i fjor. Dette fekk tankane mine til å gå attende til første jula eg kan minnast, då var eg nok 65 år yngre enn no, og såleis om lag på den alderen biletet viser. Eldstebror, Arne, var to år eldre og var vorten skulegut. Eg fekk ein stor pengesetel, og vart tilkjend den tillit å skulle ordna med julegåver. Pengesetelen var raud, pålydande 2 kroner – året var 1947.

På butikken til Odden var litt av kvart å finne, og eg valde ut ein blyantkvessar til Arne – det hadde han sikkert bruk for, og han kosta 40 øre, så enno hadde eg att rikeleg med pengar. Kva eg kjøpte til Reidarbror, kan eg ikkje minnast, men han var jo så liten at han var sikkert nøgd med det han fekk …

Så vidt eg hugsar var det ”Butikk-Helena” som ekspederte då eg eit par dagar seinare var på butikken att for å få julepapir til blyantkvessaren og til ein hekla serviett eg hadde vunne på ein basar, og som mamma skulle få. Eg var blyg, og torde ikkje seie stopp då ho rulla ut meter på meter av fint, og sikkert dyrt julepapir, og var redd for kostnadene – eg hadde jo hatt meir enn nok med ein halvmeter… No gjekk det likevel bra, ho skulle berre ha 5 øre, og eg pusta letta ut, sjølv om eg nok kunne fått 5 eittøres eller 3 eittogeithalvøres fiskeonglar for femøringen.

Ho var forresten litt rar, den same ”Butikk-Helena”. Eg hugsar første gongen eg handla med henne, eg skulle eit butikkærend for eit kvart lite. ”Versågod!”, sa ho. Dette skjøna eg lite av – var jo opplærd til å seie ”Takk” når eg fekk noko, og at den som gav noko gjerne sa   ”Versågod”. Eg hadde slett ikkje fått noko, og visste ikkje kva eg skulle seie. ”Versågod” sa ho ein gong til, og eg kunne ikkje takke, men så hadde ho heldigvis vit til å spørje kva eg skulle ha, og då ordna det seg!

No er eg vorten vis med at di eldre ein blir, di meir tek langtidsminnet over etter kvart som korttidsminnet skrantar. Førebels er eg såleis ikkje komen lenger enn til fem-årsalderen, men det kjem venteleg med tida - eller???

JULEGUT I SYTTI ÅR

Som du ser, var han eit vakkert barn då han var i femårsalderen. Ser du lenger nede, skjønar du at han no er ein pen gammal mann. Eg snakkar sjølvsagt om storebroren Steinar.
   Det var med naud og neppe at papen fekk med seg jordmora då han kom ramlane seint på julafta i 1942 og drog henne ut or stova nett då saueribbene begynte å spreie sin himmelske ange i jordmorstova i Dale. Ho var, som ein kan skjøne, pottande sur. Men då alt var over utpå kvelden, kom papen med ei flaske nybryggja øl som svigerfar hans hadde produsert. Bestefar kunne sine ting, han! Då skein jordmora opp og gledde seg til heimkomsten.
   Det har vore så som så med bursdagsgilde for denne jubilanten fram gjennom tidene. Til gjengjeld er det lett å hugse datoen. Så greidde han å gnure det til slik at eldste dottera også vart julaftebarn, fødd på 29-årsdagen til Steinar'n. Tenk det! Hemne seg på det stakkars jentebarnet, som var heilt uskuldig i lagnaden han. Men det er noko som heiter arvesynd ...
   Må eg få ønskje jubilanten til lukke, og gledeleg jul til alle mine blogglesarar!

Sytti år og like blid!

LESEGLEDER 7: MARK TWAIN

Eg er nøydd å love meg sjølv at eg snart skal kome til endes med denne serien av leseminne. Rett nok er det eit emne som kan nyttast lenge, men trass alt er det gitt ut bøker om litteratur som er mykje meir å rette seg etter enn mine subjektive røynsler uti lesekunsten. Så no lovar eg at det ikkje skal verte meir enn ti.
   Dagens forfattar er nok ikkje den eg har lese mest av. Men ein gong gjorde han eit sterkt inntrykk. Det var då eg fekk tak i boka om Tom Sawyer med ei flott teikning utført av Jens R. Nilssen på framsida. Du hugsar vel han, han som skapte Vangsgutane og Smørbukk?
   Tom Sawyer høyrde definitivt heime i kategorien skøyige bøker. Litt spennande var ho òg, særleg mot slutten. Dette gjekk føre seg ved elva Mississippi midt på attenhundretalet, men personskildringane, gutepåfunna og tilhøvet mellom dei dumme vaksne og dei mykje gløggare ungane kunne like gjerne ha handla om Flekke godt hundre år seinare. Me hadde òg ei stor elv og fleire små. Eit poeng til: Slektskapen med Gutane på Tedneholmen av Ragnvald Vaage er påfallande.
   Etter at eg hadde lese Tom Sawyer nokre gonger, vart eg konfirmert, ein smule bemidla og begynte på realskule nær ein bokhandel. Så noko av det første eg gjorde då, var å gå inn i butikken til Skaar'n og forlange på disken boka Huckleberry Finn. Denne kompisen til Tom spelte ei mindre viktig rolle i den første boka, sameleis som Tom i den andre. No var det Finn som førte handlinga vidare. Det var ei heilt anna bok enn boka om Tom, ikkje så skøyig, svært spennande, og med innslag eg truleg ikkje skjønte rekkjevidda.
   På tide å lese ho om att?
   

LESEGLEDER 6: NORSK BARNEBLAD

Når eg først har gitt meg ut på å omtale lesegleder frå tidlege stadium i lesekarrieren min, kan eg ikkje kome unna Norsk Barneblad. Det bladet voks eg opp med; brørne mine hadde det før meg, så eg kan ikkje hugse anna enn at det kom kvar fjortande dag i posten. Det var i A2-format, bretta to gonger, så kvar av dei åtte tekstsidene var i A4. Så når det skulle lesast, laut me brette det opp og leite oss fram til dei rette sidene etter kvart.
   Eg viser til den tidlegare klassifiseringa i kjekke, skøyige og spennande tekstar. Her fann me alle tre kategoriane. Bladet baud på alt frå klassikarar av Jules Verne, James F. Cooper (indianarbøkene) og Frances Hodgson Burnett (sjå ovanfor) til norske slitarar langt til fjells eller på den ytterste nøgne ø. Og kva med baksida? Smørbukk! Same karen som teikna Vangsgutane, Jens R. Nilssen. Ein lubben mirakelfyr med frekke påfunn og blømande fantasi.
   Og oppunder jul kom Juletre og eit dobbeltnummer av Norsk Barneblad sendande i ein stor konvolutt. Juletre var eit hefte på heile 36 sider og er eitt av dei lengstlevane julehefta i norsk pressehistorie. Dobbeltnummeret av bladet var denne gongen stifta i ryggen og med oppskorne ark, så her slapp me brettte ut og leite oss fram. Men før mi tid hende det visst at det kom uoppspretta dobbeltnummer med seksten sider som laut brettast ut eller sprettast.
   Konvolutten med dei to juleblada kunne brukast til lagerplass for heile årgangen. Det fekk iallfall eg til, og blada vart gøymde og lesne om att og om att. Eg skrapte jamvel sparebøssa og kjøpte nokre gamle årgangar, som du no får sjå ein smakebit frå.
   Seinare har eg prakka bladet inn på ungane våre, så her eg sit, står det eit lager med godt over førti årgangar. Men det spørst kva som skjer med dei når eg ikkje passar på lenger. Eg nemnde med ein son kva eg skulle gjere med dei. Ærleg som han var, sa han: "Eg trur det er du, pappa, som er mest interessert i dei, så gjer som du vil!"
   Legg du inn eit bod?

LESEGLEDER 5: JULES VERNE OG DEN SISTE MOHIKANAREN

No rotar eg meg snart vekk i lesegleder frå farne tider. Eg går like usystematisk til verks som eg alltid har gjort i blogginga mi. Du treng ikkje tenkje som så at eg går kronologisk fram, eg planlegg ikkje på den måten.
   No rotar eg meg snart vekk med tankar om blogginga, eg går difor over til emnet: For nokre tiår sidan sa forståsegpåarar at ungane måtte få lesestoff som dei kunne kjenne seg att i. Dei måtte få lese om slike røynsler dei truleg hadde gjort seg i sitt unge liv. Helst skulle det skrivast om problem og om stussleg oppvekst. Det ville hjelpe dei til å bere sin eigen lagnad. Ja vel. Det var ikkje så vanskeleg å kjenne seg att i forteljingane om Vangsgutane og Larris, og barndomslandet som Ragnvald Vaage skildra, hadde tydelege parallellar til mine heimetrakter. Rett nok vart eg verken mor- eller farlaus i ung alder, men elles var det mykje som likna.
   Men å lese Jules Verne var noko anna. Her handla det ikkje om ungar (det fanst unntak), men om velvaksne karar og enkelte kvinner som strutta av fantasi og heltemod. Hendingane gjekk ikkje føre seg i vestlandske fjord- og kystbygder. Nei, her var det snakk om ferder djupt under havflata, over dei endelause sibirske viddene, i eit farty på veg til månen eller på ei audsleg øy i Stillehavet. Ein kunne følgje Phileas Fogg og hans trufaste tenar Passepartout på ferda deira rundt heile jorda i den eventyrleg korte tidsrommet 80 dagar, i underlege farkostar og med farefulle situasjonar rundt kvar ein sving. Kvar var attkjenningsgleda som burde vere i barnelitteraturen? Jau, eit par tilknytingspunkt var det: Trongen til eventyr, gleda over å få eit glytt inn i det ukjende.
   Så skulle eg vel ha skrive om sjangeren indianar- og cowboybøker. Eg nemner det i same tankegangen. Her var det ikkje mykje som likna på oppveksten heime i Flekke. Men det var svære greier å verte kjend med Hjorteveidar og mohikanarane.
   Det var ikkje mange indianarar eller månefararar heime i Sunnfjord på femtitalet. Ikkje ubåtar heller.
 

LESEGLEDER 4: DEN FORUNDERLEGE VEGEN

Er ikkje det ein vakker boktittel? Eg har skaffa meg boka, ei tunn flis som biblioteket i heimbygda til forfattaren kvitta seg med for nokre år sidan. Når biblioteka sel ut slikt dei ikkje vil samle på lenger, kan du gjere svært gode kjøp!
   Ragnvald Vaage var bonde og diktar, fødd i 1889 og kvinnhering. Han har skrive nokre av dei mest fengslande barneskildringane eg har vore borti. Mesteparten av det han skreiv, var tydeleg merkt av heimemiljøet hans på Sunde og bygdene heromkring for om lag hundre år sidan. Han skreiv romanar og noveller for både born og vaksne, han skreiv dikt, frekke meiningsytringar og kåseri, og han var ein høgt skatta folketalar.
   Eg har faktisk høyrt han tale ein gong, men det var den 19. juni 1949, så eg har diverre gløymt det meste. Derimot brukte me bøkene hans til opplesing i teikne- og skrivetimar på Flekke skule. Dei kunne me trygt plassere i kategorien "kjekke bøker", med fleire innslag av "skøyige stykke". Jamvel om eg-personen i Den forunderlege vegen og framhaldet Den gode sumaren er morlaus og etter kvart mister faren òg, er det bøker som struttar av livsglede og humor. Slik var det òg i Gutane på Tedneholmen.
   Læraren vår var ikkje like nøgd som me. Det hende seg at det kom eit nesten-kraftuttrykk som "Å faselen" eller noko slikt. Det var ikkje bra. Og nokre av gutepåfunna meinte han var på grensa av det forsvarlege i ei barnebok. Men me ungane var nøgde og gledde oss over desse lesestundene. Då eg som pur ung lærar på Radøy administrerte høgtlesing, vart det for min del reprise på barnebøkene til Vaage, og suksessen var sikra.
   Dei hadde ein lesering i Flekke, og ein dag kom papen heim med ei bok av Ragnvald Vaage som heitte Den vonde draumen. Eg var vel i tolvårsalderen, kanskje. Då papen hadde pløgt igjennom henne, ville eg overta. Eg kjende att namnet på forfattaren og rekna med at dette var kjekt å lese. Han drog på det: "D'ækje nett noka barnebok...!" Men han blånekta ikkje. Og det var litt av kvart å lese om, det fann eg ut då eg la ho frå meg. Verda kunne vere mykje vondare enn langs den forunderlege vegen i barndomsriket til Vaage.
   Merkeleg nok er mange av vaksenbøkene til Ragnvald Vaage nokså ulike barnebøkene. Dei er mykje dystrare, og der møter me tidt born og unge som vert forsømte og krenkte. Dei skil seg tydeleg ut frå dei lett sjølvbiografiske skildringane han skreiv for born.
   I år kom det ut ei bok gamle Vaage-tekstar både for born og vaksne, henta frå ymse blad og julehefte. Eg vart spurd om å skrive forord, kjende meg smigra og sa ja.
   Men det treng du ikkje lese om du kjøper boka Heng i og ro!